لوگوی هدر یوردوز

یوردوز یک سامانه جامع برای معرفی شهر تبریز است. در یوردوز می‌توانید به راحتی به اطلاعات مورد نیاز خود در مورد شهر دسترسی داشته باشید. هدف نهایی ما این است که با ایجاد دانشنامه‌ای جامع و کامل هر سوال و موضوعی که مربوط به شهر تبریز باشد را پاسخ دهیم. به همین منظور، صفحه‌ی خانه یوردوز به عنوان درگاهی برای دریافت اطلاعات جامع طراحی شده است.

یوردوز یعنی چه؟

ریشه لغوی یوردوز ترکی بوده و با ترکیب دو قسمت یورد+وز به معنای یوردِ شما یا وطن شما تشکیل می‌شود. به عبارتی می‌توان گفت وطنِ تبریزِ شما. تمام سعی ما در یوردوز این است که به این پرسش مهم پاسخ دهیم: تبریز چیست؟ برای این کار، سعی کرده‌ایم از تمام جنبه‌ها به توصیف شهر خود و استان آذربایجان شرقی بپردازیم.

هدف یوردوز چیست؟

در یوردوز تنها یک هدف کلی داریم: فراهم کردن سیستمی جامع برای ارائه‌ی پروفایلی همه‌جانبه از استان آذربایجان شرقی و به خصوص شهر تبریز. در یوردوز می‌خواهیم شهر و استان خود را به صورتی داستان‌وار و جامع و از تمام جنبه‌ها توصیف کنیم که برای این کار به تدریج و با استمرار پیوسته، نمایه‌هایی جامع طراحی و ارائه می‌شود.

تبریز یکی از کلانشهرهای ایران است که در حقیقت بدون ارائه‌ی مطلبی جامع برای معرفی کامل آن، هیچ وبسایتی نمی‌تواند ادعا کند که قصد معرفی شهر تبریز را دارد! بنابراین، همانطور که در ابتدای صفحه نیز به آن اشاره کرده‌ایم، تصمیم گرفته‌ایم صفحه‌ی خانه سامانه یوردوز را به راهنمای کلی و گام به گام شناخت شهر تبریز اختصاص داده و این صفحه را درگاهی برای دسترسی به اطلاعات بیشتر و کامل در مورد شهر تلقی کنیم. به عبارت دیگر، این صفحه شروعی برای شناخت این کلانشهر محسوب می‌شود. امیدواریم با دریافت بازخورد بیشتر از جانب شما بتوانیم این راهنما را روز به روز پیشرفته‌تر و جامع‌تر کنیم.

یک نکته دیگر اینکه با توجه به گستره و تنوع مطالب ارائه شده ر این صفحه بعد از هر بخش محتوایی اصلی، بخش‌های کوچک‌تر به شکل زبانه طراحی شده است و در صورت علاقه‌مندی به مطالعه بیشتر هر قسمت می‌توانید بدون نیاز به بارگذاری مجدد صفحه، مطالب بخش را مطالعه نمایید. این کار برای جلوگیری از اشغال بی‌رویه‌ی حجم و اسکرول صفحه و بهبود تجربه کاربری انجام شده است.

قبل از اینکه وارد جزئیات و ادامه مطالب جالب ارائه شده در این بخش شویم، برای معرفی شهر تبریز ابتدا تصمیم گرفتیم مقدمه‌ای بر نام و وجه تسمیه نام آن بیان کنیم. البته که ذکر جزئیات در این مجال نمی‌گنجد.

خب همانطور که می‌دانید، شهر تبریز یکی از کلانشهرهای ایران در منطقه آذربایجان است که در عین حال مرکز استان آذربایجان شرقی به شمار می‌رود. این شهر از دیرباز همواره یکی از بزرگ‌ترین قطب‌های اقتصادی و صنعتی ایران و منطقه آذربایجان محسوب شده و یکی از مراکز مهم اداری، ارتباطی، بازرگانی، سیاسی، صنعتی، فرهنگی و نظامی منطقه آذربایجان بوده است.

در مورد نام شهر تبریز و تغییرات آن نیز چند نکته حائز اهمیت است. یاقوت حموی، در معجم البلدان نام شهر را به زبان محلی «تِبریز» می‌خواند که باور مینورسکی و برخی از محققان و پژوهشگران دیگر در گذشته و حال بر این است که این تلفظ به گویش آذری قدیم (جنوب دریای خزر) متعلق است. یک احتمال دیگر نیز برای تلفظ این نام، عربی‌سازیِ آن در باب فِعلیل است. این تغییرات در کل نشان از این دارد که ریشه این نام به اوایل سلسله ساسانی و احتمالاً قبل از اشکانیان برمی‌گردد. هم اکنون بیشتر باور بر این است که وجه تسمیه نام فعلی به دوران پیش از اسلام برمی‌گردد و محققان ریشه این نام را در زبان‌های کهن ایرانی می‌دانند.

شهر تبریز در قرون گذشته و زبان اقوام مختلف و سفرنامه‌های مختلف به شکل‌ها و تلفظ‌های گوناگونی بیان شده است که برخی از آن‌ها عجیب و برخی دیگر آشنا به نظر می‌رسند. برخی از این نام‌ها (به اضافه‌ی نوع تلفظی که در بالا ذکر شد) عبارتند از: تربیز، تورِژ، توریژ، توریش، دَرورژ، تَورَز، تاروئی، تارِمِکس، تااٌوری، توری، توریس، توریز، تاوریز، تیوریس، تیوریز، تاب‌ریز، گابریز، تاورژ، داورژ، تربیص، تاوروس، طب‌ریز، گابریس، تبرمئیس، تایپیس، تارماکیزا، دبریز و تبریس.

شهر تبریز از دیرباز تاکنون شاهد القاب و عناوین و شهرت‌های خاص و عام زیادی بوده است که در ادوار مختلف و البته معاصر همگی معتبر بوده و هم‌اکنون نیز به کار می‌روند. البته هیچکدام از این القاب و شهرت‌ها بی پایه و اساس نیستند و هرکدام برای خود دارای زمینه‌های فرهنگی، اجتماعی و گاهی اقتصادی هستند. ممکن است بسیاری از آن‌ها را تاکنون شنیده باشید و برخی دیگر نیز برایتان جالب بود و «اولین» بار آن را بشنوید. شاید بتوان از معروف‌ترین لقب‌ها که دیگر تاکنون همه آن را شنیده‌اند به شهر اولین‌ها، و شهر بدون گدا اشاره کرد. اما این همه لقب‌هایی نیست که برای شهر تبریز وجود دارد. در طول تاریخ با گذر زمان برخی القاب دیگر نیز به سبب‌های مختلف به این منطقه منسوب شده است که عبارتند از: شهر زیرگذرها و روگذرها، پایتخت گردشگری اسلامی در سال ۲۰۱۸، امن‌ترین شهر ایران، سالم‌ترین شهر ایران، مهد سرمایه‌گذاری ایران، دومین شهر صنعتی ایران، دومین شهر دانشگاهی ایران، دومین شهر بلندمرتبه‌ساز ایران، دومین قطب علوم پزشکی ایران، دومین شهر در جذب گردشگر سلامت در ایران، شهر شکلاتی ایران، قطب خودروسازی ایران، قطب قطعه‌سازی ایران، قطب تولید موتور دیزل خاورمیانه و در نهایت، شهر جهانی بافت فرش، تا آنجاکه بعضی وقت‌ها فرش دستباف گاهی با نام فرش تبریز نیز شناخته می‌شود.

یکی از بحث‌های داغ و پرمباحثه‌ای که در مورد شهر تبریز وجود دارد قومیت، زبان و نام‌های گوناگون منسوب به آن‌هاست که در طی سال‌ها چه در منابع رسمی و چه در منابع غیر رسمی مباحثه‌های بسیاری ایجاد کرده است. با احتیاط کامل، نزدیک‌ترین و معتبرترین منابع اشاره دارند که در واقع ساکنان شهر تبریز به زبان ترکیِ آذربایجانی با لهجه‌ی تبریزی سخن می‌گویند. برخی دیگر نیز (به اشتباه) زبان این منطقه را آذری می‌نامند که در حقیقت منشأ صحیحی ندارد، چراکه گفته می‌شود زبان آذری پیش از زبان ترکی (در مناطق غربی ایرانِ باستان) رایج بوده است. این ادعاها و گفته‌ها بر اساس منابع قدیمی هستند که با وجود نقشی که احمد کسروی در تحقیقات خود داشته است، نام زبان آذری برای این منطقه بیش از پیش رواج یافته است.

لهجه‌های دیگری که برای زبان ترکی آذربایجانی در کنار لهجه تبریزی وجود دارد عبارتند از لهجه‌ی ارسباران، یامچی، ارومیه، مراغه، اردبیل، زنجان و همدان. البته تمام این‌ها گویش‌های اصلی هستند که در مناطق مختلف و اطراف هریک از این مراکز گویش‌های زیبای بسیاری را از زبان ترکی آذربایجانی می‌شنویم. همچنین گفته می‌شود آکوپ دیل آچار، که یکی از زبان‌شناس‌های ترکیه‌ای است، لهجه ترکی آذربایجانی موجود در ایران را به ۹ گروه جغرافیایی تقسیم‌بندی کرده است که نشان از رواج و صحت بیشتر انتساب نام ترکی آذربایجانی به مردم منطقه آذربایجان و به خصوص این کلانشهر دارد.

گردشگری تبریز​

هر شهری برای خود جاذبه‌هایی دارد، شهر تبریز هم از این قاعده مستثنی نیست و هر ساله پذیرای هزاران گردشگری داخلی و خارجی است. البته گردشگری تنها به مکان‌های تاریخی محدود نمی‌شود؛ چراکه این شهر یکی از مراکز مهم جذب گردشگر سلامت است. اما در این بخش از یوردوز تمرکز ما بیشتر بر روی اماکن تاریخی و گردشگری است که بازدید از آن‌ها به عنوان یک گردشگر ارزش تاریخی و بازدیدی دارد. همچنین حوزه‌ی آموزش و اماکن تفریحی-تجاری (و مراکز خرید) نیز در یوردوز تفکیک شده‌اند. گردشگری تبریز یکی از حوزه‌های پُرمحتوای یوردوز است که بدون دسته‌بندی دقیق و راهنمایی جامع نمی‌توان مخاطب را به هدف خود رساند. از این رو اولین کاری که در این حوزه انجام داده‌ایم جمع‌آوری و تفکیک لیست کامل مکان‌های گردشگری (که ارزش تاریخی و بازدید دارند) بوده است. در ادامه مقدمه‌ای بر این دسته‌بندی‌ها و لینکی برای دسترسی به صفحات مربوطه ارائه شده است.

توجه داشته باشید که حوزه گردشگری در سامانه یوردوز دارای یک پورتال جامع برای ارائه لیست و اطلاعات گردشگری تبریز در یک نگاه است. با استفاده از پورتال جامع گردشگری تبریز می‌توانید اطلاعات سفر، مسیرهای گردشگری، زمان‌بندی، توصیه مکان‌های گردشگری، جزئیات و توصیف کامل مکان‌های تاریخی و اطلاعات ارزشمند دیگر را دریافت نمایید.

عکس از تفرجگاه شاهگلی تبریز (یا ائل گلی) - عکس از حساب اینستاگرامی hatif___azimi
عکس از تفرجگاه شاهگلی تبریز (یا ائل گلی) - عکس از حساب اینستاگرامی hatif___azimi

طبیعت و جغرافیای تبریز

بر همگان آشکار است که شهر تبریز در یک منطقه‌ی کوهستانی و در غرب استان آذربایجان شرقی در منتهی الیه مشرق و جنوب شرقی جلگه‌ای با همین نام، یعنی تبریز واقع شده است. در سمت شمال، کوه‌های پکه‌چین و کوه عون بن علی، در سمت شمال شرق کوه‌های گوزنی و باباباغی، و در سمت شرق آن گردنه پایان، و در سمت جنوب آن دامنه‌های رشته‌کوه سهند واقع شده‌اند. به عبارت دیگر، این شهر از سمت شمال، جنوب و شرق به کوهستان محدود شده و در سمت غرب آن زمین‌های هموار دشت و شوره‌زارهای تلخه رود واقع شده است. ارتفاع شهر از سطح دریا در سه‌راهی مرند از ۱۳۴۸ الی ۱۵۶۱ متر در محله زعفرانیه متغیر است. شیب‌های داخل بافت شهری معمولاً به سمت مرکز و غرب است. شهر تبریز در کل ۲۵۰ کیلومتر مربع است که از سال ۱۲۸۰ از ۷ کیلومتر مربع افزایش یافته است.

مختصات جغرافیایی دقیق: ۳۸٫۰۹۶۲° N, 46.2738° E

در کل دو رودخانه از داخل و پیرامون شهر تبریز عبور می‌کند: تلخه‌رود (آجی‌چای) و مهرانه رود (قوری‌چای). هر دوی این رودخانه‌ها طویل بوده و حتی از شهرهای مجاور استان نیز عبور می‌کنند. تلخه‌رود، که در زبان ترکی به آن آجی چای (رود تلخ) نیز گفته می‌شود، از دامنه‌های جنوبی کوه سبلان شروع شده و پس از عبور از جلگه سراب و قوشه داغ و سهند، وارد تبریز می‌شود. سپس از جنوب غرب و از گوگان عبور کرده و در نهایت به دریاچه ارومیه می‌ریزد. آب این رودخانه شور است و برای کشاورزی مناسب نیست. رود دیگر، یعنی مهران‌رود که در ترکی به آن قوری‌چای (رودِ خشک) گفته می‌شود، مانند تلخه رود دایمی نیست و یک رود موسمی شمرده می‌شود. آب این رودخانه کمتر بوده و حتی در برخی ماه‌های گرم سال خشک می‌شود. مهارن رود از کوه سهند شروع شده و با عبور از لیقوان و باسمنج به تبریز می‌رسد. سپس این رود با عبور از زمین‌های کشاورزیِ غربی، در ناحیه شمال‌غربی، به تلخه‌رود می‌پیوندد.

آب و هوای شهر تبریز برای خود تعریف‌هایی دارد! در حالت کلی می‌توان گفت شهر در تابستان بسیار گرم و خشک و در زمستان‌ها نیز سرد است. سرمای زمستانی تبریز به دلیل کوهستانی بودن منطقه و به ویژه ارتفاعات بالای کوه‌های اطراف شهر است. در فصل تابستان با وجود باغ‌های زیادی که در اطراف وجود دارد دمای هوا کمی تعدیل و خنک‌تر می‌شود.

مروری بر تاریخ تبریز

با توجه به اینکه شهر تبریز در طول تاریخ دارای فراز و نشیب‌های بسیاری بوده است، بنابراین ارائه‌ی مطلبی کامل در مورد تاریخ آن به مجالی دیگر موکول شده و در اینجا تنها به مروری کلی بر تاریخ بسنده می‌کنیم. گفته می‌شود سنگ بنای تبریز به دوره اشکانی و ساسانی برمی‌گردد و همزمان با اسکان قبیله‌ی اَزد طی حکومت ۴۰۰ ساله خاندان روّادی به شکوفایی رسیده است. البته با این همه، تاریخ اولیه شهر به درستی مشخص نیست و بحث‌های زیادی برای آن وجود دارد. حتی برخی می‌گویند بهشت عدن در محل فعلی شهر بنا شده بود. این شهر در گذر تاریخ در دوره‌های اتابکان، خوارزمشاهیان، ایلخانان، چوپانیان، جلایریان، قراقویونلوها، آق‌قویونلوها و صفویان یکی از پایتخت‌های سیاسی ایران و در دوره قاجار نیز شهر ولیعهد نشین بوده است. دو نقطه اوج برای شکوفایی شهر وجود دارد: دوره‌ی ایلخانان، که در آن تبریز پایتخت قلمرویی وسیعی از نیل تا آسیای مرکزی بود، و دوره‌ی قاجار، که گفته می‌شود مهم‌ترین و پیشروترین شهر ایران بود (البته در دوره قاجار ایران در شهرهای بسیاری این توسعه‌ها را تجربه نموده است).

از جمله سایر نکته‌های تاریخی مهم در دو سده‌ی اخیر تحولات اجتماعی، فرهنگی و صنعتی کشور است که یکی از آن‌ها تلاش‌ها و رشادت‌ها برای انقلاب مشروطه، و دیگری نیز نقشی کلیدی در انقلاب سال ۱۳۵۷ یعنی انقلاب اسلامی ایران است. البته شهر تبریز در سایر تحولات کشور و همچنین روند مدرنیزه شدن ایران نقش بسزایی داشته است.

برخی بر این باورند که دژ تارویی-تارمکیس در محل شهر تبریز واقع شده است که در کتیبه‌ی سارگن دوم یکی از دژهای بزرگ و آباد توصیف شده است. در کتاب تاریخ ایران که در دانشگاه کمبریج به چاپ رسیده است، عنوان می‌شود تبریز در اوایل دوره ساسانی (یعنی قرن سوم یا چهارم میلادی) بنا شده است. برخی نیز احتمال می‌دهند قدمت تبریز به قرن هفتم آن دوران مربوط باشد. پیش از اسلام، شهر تبریز در واقع بر روی خرابه‌های شهر تَورِژ بنا شده است، که یکی از مهم‌ترین مراکز اقتصادی منطقه بود که به عنوان پلی میان شرق و غرب عمل می‌کرد. این شهر در زمان اشکانیان ارمنستان پایتخت این منطقه بود.

و اما پس از اسلام، تبریز در سده چهارم میلادی ویران شده و تا زمان حمله اعراب قریه‌ای کوچک بود.پس از فتح آذربایجان، در زمان خلافت منصور عباسی، مردی به نام روّاد از قبیله اَزد نخستین دیوار شهر تبریز را بنانهاد. کم کم پس از آن مردم وار شهر شده و تبریز آبادتر از سایر شهرهای کوچک آذربایجان شد. پس از آن روز به روز تبریز گسترش پیدا کرده و اهمیت آن در منطقه آذربایجان افزون گشت. تبریز که در آن دوران دو زمین لرزه مهیب (سال‌های ۴۳۴ و ۴۳۸) به خود دید مجدداً آباد شده و بنابر نظریه‌های ارائه شده از افرادی نظیر ناصرخسرو مساحت آن بیش از یک کیلومتر مربع عنوان شده است.

در سال ۴۴۶، پس از خاندان روادیان، طغرل سلجوقی، وهسودان روادی را خراج‌گزار کرده و در سال ۴۵۰ هجری مملان بن وهسودان را جمران آذربایجان کرد. الب ارسلان در ۳۴۶ حملان را از حکومت آذربایجان برکنار کرده و به این ترتیب، حدود ۴۰۰ سال فرمانروایی خاندان روادی پایان یافت. پس از آن، در دوره سلجوقی چیزی جز اینکه طغرل جشن ازدواج خود را در نزدیکی این شهر برپا کرده است وجود ندارد. فقط می‌توان این را گفت که از زمان قزل ارسلان (یعنی ۵۸۲ الی ۵۸۷ هجری) تبریز برای همیشه پایتخت آذربایجان بود. در نهایت در سال ۶۲۷ هجری مغول‌ها بر تبریز چیره شدند.

اوج شکوفایی اول تبریز دوران ایلخانان بود که در آن اباقا خان، دومین پادشاه این سلسله، تبریز را پایتخت قلمرو خود از نیل تا آسیای مرکزی خود قرار داد. سپس در زمان غازان خان، اصلاحاتی رخ داد و بناهایی مانند شنب غازان و ربع رشیدی در این دوره بنا گردید. این دوره شکوفایی در سلسله‌های تیموریان، قراقویونلوها و اوایل سلسله صفوی ادامه داشت.

در سال ۹۰۶ هجری، شاه اسماعیل تبریز را تصرف کرده و در دوره صفویه نیز پایتخت ایران تبریز انتخاب شد. در این دوران سیاست‌های سختی برای تحمیل مذهب شیعه بر سنیان اعمال شد. چون تبریز در این دوره چند بار به تصرف عثمانیان درآمد، شاه طهماسب صفوی در سال ۹۲۰ هجری پایتخت را از تبریز به قزوین منتقل کرد.

در اواخر دوره صفوی در دوره جنگ بین ایران و عثمانی، تبریز در سال ۱۵۸۵ توسط عثمانی‌ها تصرف شد و مردم شهر توسط عثمانی‌ها مورد کشتار و غارت قرار گرفتند. همچنین در زلزله مهیبی که در سال ۱۷۲۱ میلادی رخ داده است، هشتاد هزار تن (بله درست خواندید!)، در سال‌های ۱۷۲۴ الی ۱۷۲۵ میلادی دویست هزار تن توسط عثمانی‌ها، در سال ۱۷۸۰، دویست هزار نفر دیگر در اثر زلزله از مردم تبریز جان باختند. به همین سبب، تا اواخر قرن هیجدم میلادی، تبریز با جمعیتی سی هزار نفری پیش رفته و هر قسمتی از شهر توسط یک خانواده اداره می‌شد.

با آغاز دوران قاجار، و انتخاب تبریز به عنوان شهر ولیعهد نشین این سلسله، تبریز دوباره مورد توجه قرار گرفت. اما دیری نپایید که با آغاز جنگ ایران و روسیه تبریز مورد هدف نیروهای روس قرار گرفته و در سال ۱۸۲۶ میلادی توسط آن‌ها تصرف شد. پس از امضای توافقنامه صلح این شهر دوباره به دست ایران افتاد. عباس میرزا، ولیعهد وقت و والی آذربایجان، پس از آن شروع به ایجاد اصلاحات گسترده و مدرن‌سازی شهر کرد. از جمله مهم‌ترین اقدامات بنیان نهادن سیستم پستی و مالیاتی نوین، و مدرن‌سازی نظامی ارتش ایران و صنایع مرتبط بود.

با گذر زمان تحولات و مبادلات تجاری بسیاری در تبریز رونق گرفته و از نظر مدنی، اجتماعی و فرهنگی پیشرفت‌های بسیاری را تجربه کرد. در دوره قاجار و موقعیت سوق الجیشی بودن تبریز توسعه‌ی آن اجتناب ناپذیر بود. برای همین است که در واقع تبریز شهر اولین‌ها خوانده می‌شود و بسیاری از پیشرفت‌ها و تمدن‌های رخداده در سطح کشور ایران درواقع از تبریز شروع شده است. اما از طرف دیگر، این رشد همچنین در عرصه‌ی جنبش‌های فکری و آزادی‌خواهی نیز خود را نشان داد که نقش آن را به ویژه در جنبش مشروطه می‌بینیم. چراکه پس از خاموشی شعله‌های مشروطیت در تهران پس از سرکوبی محمدعلی‌شاه، این حرکت‌ها در تبریز با مشاهیری همچون ستارخان، ابقرخان و شیخ الاسلام ادامه یافت.

در این زمان بود که تبریز توسط نیروهای دولت چندین ماه محاصره شد و آن قحطی معروفی که در تبریز گفته می‌شود آغاز گشت. طولی نکشید که با مداخله قزاق‌ها برای حفظ کنسول خود این محاصره شکسته شد و نیروهای آزادی‌خواه به تهران حرکت کردند. سر انجام، پس از فتح تهران، جنبش و قیام مشروطیت که رأس آن تبریز بود به پیروزی رسید.

اما این آزادی‌خواهی تمام ماجرا نبود! به دنبال آن قوای روس تبریز را اشغال کرده و خسارت‌های بسیار سنگینی بر تبریز وارد کردند. در سال ۱۲۹۰ روس‌ها مجدداً به تبریز حمله کرده و تمام آزادی‌خواهان و حتی مردم عادی شهر را تحثیر و تسخیر کرده و فجایع بسیار خونینی در تبریز رقم زدند. این اشغالیت تا اواخر جنگ جهانی اول ادامه پیدا کرد.

پس از جنگ جهانی اول، با پیروزی انقلاب روسیه، تبریز در سال ۱۲۹۶ تخلیه شد و قدرت به کمیته محلی حزب دموکرات ایران واگذار شد. اما اینبار با ضعف تبریز پس از تخلیه نظامی، نیروهای امپراتوریِ عثمانی تبریز را اشغال کرده و سران دموکرات از جمله شیخ محمد خیابانی را تبعید کردند. پس از آن، دوباره کنترل به دست ایرانی‌ها افتاد و شیخ محمد خیابانی پس از بازگشت دولت خود مختار آزادیستان را بنا نمود. اما دولت این حزب را سرکوب کرده و کنترل اوضاع را به دست خود گرفت.

در دوره رضاشاه، سیاست یک کشور، یک ملت بر همه‌جای ایران حاکم شد و مهم‌ترین اشکال و فشاری که داشت یکسان‌سازی امورات مردمی از جمله زبان کشور بود. در این هنگام بود که اجبار به استفاده از زبان فارسی و فارسی‌سازیِ همه چیز جرقه گرفت و کار نشریاتی که به زبان‌های دیگر کار می‌کردند ممنوع شد. جرقه بسیاری از اختلافات، نژادپرستی‌ها و پان‌های مختلفی که در ایران به وجود آمده است به همینجا برمی‌گردد (و البته تنها دلیل نیست).

یکسان‌سازی زبان تنها فشار وارده نبود! تبریز برخلاف بسیاری از شهرهای دیگر ایران زیاد از مدرن‌سازی و صنعتی‌سازی بهره نبرده و منطقه آذربایجان در این دوره فقط به یک انبار غلات تبدیل شد. همچنین در این دوره بود که سیستم آموزش سنتی با سیستم آموزشی نوین با زبان رسمی و تنها زبان مجاز فارسی جایگزین شد.

سپس در جریان جنگ جهانی دوم که تبریز به دست متفقین رضاخان اشغال شده بود، رضاخان از قدرت خلع شد، ولی تبریز به اشغال قوای شوروی درآمد. با اتمام جنگ، قوای شوروی دیگر تمایل به ترک تبریز را نداشتند، و در سال ۱۳۲۴، فرقه دموکرات آذربایجان به رهبری سید جعفر پیشه‌وری و با حمایت شوروی سعی داشتند دولتی مستقل از دولت ایران با مرکزیت تبریز برقرار کنند، اما این حرکت‌ها شکست خورده و دولت خودمختار آذربایجان پس از یکسال فرو پاشید.

اوایل انقلاب سال ۱۳۵۷ ایران، طرفداران حزب جمهوری خلق مسلمان ایران، به طرفداری از آیت الله شریعتمداری در این شهر ناآرامی‌هایی ایجاد کرده و مخالفت خود در برابر اختلاط دین و سیاست را اعلام کردند. آن‌ها خواستار احقاق حقوق اقلیت‌های آذربایجانی بودند. البته اینبار نیروهای نظامی مستقر در تبریز نیز حامیِ این معترضین بودند، از جمله پایگاه نیروی هوایی تبریز. در نهایت پایگاه دوم شکاری نیروی هوایی، و برخی مراکز اصلی شهر از جمله صدا و سیما به دست معترضین افتاد. در این حین بود که با دخالت نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعزامی از تهران، و نیروهای چپ دانشگاه تبریز (که از رژیم تهران حمایت می‌کردند) خشونت‌هایی در تبریز رخ داد. تمام این ناآرامی‌ها با دستگری‌ها و اعدام‌های گسترده، حصر خانگی و خلع لباس سید محمد کاظم شریعتمداری، و تعطیلی حزب خلق مسلمان این نارآرامی‌ها حدود یک سال بعد از انقلاب، یعنی ۲۰ دی ماه ۱۳۵۸ اتمام یافت.

پس از انقلاب، این بار جنگ ایران و عراق بود که مانند تمام شهرهای ایران، تبریز را نیز متأثیر کرده بود. حضور نیروهای تبریز و سرشناس در دفاع از مرزهای کشور در جنگ ایران و عراق بسیار حائز اهمیت و مورد اهمیت بود. موزه شهدای ۲۷ دی، در پی حملات بسیار زیاد به مناطق صنعتی و مسکونی، و در نهایت، شهید شدن ۲۲ تن از دانشجویان دانشگاه تبریز به هنگام بمباران ساختمان‌های این دانشگاه به عنوان یادبودی آماده ارائه ارزش‌های شهیدپروری و بازدید است.

فرهنگ و آداب و رسوم تبریز

در این بخش نیز گذری می‌زنیم به خلاصه‌ای از فرهنگ غنی مردم تبریز و در کل مردم منطقه آذربایجان. شاید به جرأت بتوان گفت مردم این شهر بیشتر به «غیرت» و میهن‌دوستی معروف باشند. در تاریخ نیز با توجه به بلایا و اتفاقاتی که بر سر شهر آمده این مهم همواره محقق شده است. این شهر تبریز بود که یازده ماه در مقبال قشون محمد علی شاه قاجار مقاومت کرد و دوباره این تبریز بود که در قحطیِ حاصل از محاصره شهر توسط خود دولت سرزنده بیرون آمد. اما دلاوری، رشادت و صبر و غیرت تنها فرهنگ و رسوم تبریز نیست. هر شهر کهنی برای خود آداب و رسومی دارد که در اینجا به صورت مختصر به آن‌ها اشاره داریم.

عاشیق و عاشیق‌خوانی که به زبان محلی ترکی به آن «آشیخ» نیز گفته می‌شود، از جمله میراث‌داران موسیقی اصیل محلی تبریز هستند که بیشتر سینه به سینه منتقل شده و شاید نزدیک هزار سال قدمت داشته باشد.

در گذشته با رسیدن فصل بهار، یک نفر عورسک‌گردان با لباس محلی یک بُز زنگوله‌پا را می‌گرداند که نویدبخش رسیدن فصل بهار است. به این رسم تکم گردانی گفته می‌شود و فردی که با لباس محلی این کار را انجام می‌دهد تکم‌گردان می‌گویند. تکم‌چی فردی است که به صورت همزمان سه هنر عروسک‌گردانی، رقص و نقالی را با هم اجرا می‌کند.

مانند بسیاری از شهرهای ایران، در این شهر نیز در ایام نوروز (و برخی در ابتدای پاییز) اقدام به خانه‌تکانی می‌کنند و همه جا را تمیز می‌کنند. یکی از آیین‌های خانه‌تکانی رفع کدورت‌ها و مراسم‌های آشتی‌کنان است. همچنین برخی زنان تبریزی در زمان عید نوروز اقدام به برگزاری مراسم سمنوپزان می‌کنند که غالباً با وضو انجام می‌شود.

باز هم مانند همه ایران، در تبریز نیز مراسم چهارشنبه سوری برگزار می‌شود و آیین‌های مخصوص به خود را دارد. چهارشنبه سوری در تبریز با نام «آخیر چرشنبه» و همچنین «آتیل باتیل» یا به صورت صحیح‌تر «آتیل ماتیل» نیز نامیده می‌شود. هنگام چهارشنبه سوری در تمام محله‌ها آتش‌ها افروخته شده و از روی آن می‌پرند و به قولی کدورت‌ها، مشکلات و غم غصه خود از سال پیش را به آتش می‌اندازند.

«پای» در ترکی یعنی سهم، و «بایرام» هم یعنی عید. در این مراسم مادران به دختران تازه شوهرکرده خود تبریک می‌گویند و عیدی می‌دهند که از جمله آیین‌های مهم آن ارسال انواع غذا از جانب مادر عروس، عموها و دایی‌ها به خانه او است.

یکی از شهرت‌های شهر تبریز همین آیین‌های عزاداری و روضه‌خوانی، به ویژه در ایام محرم است که زبانزد عام و خاص است. به هنگام محرم، به ویژه دهه اول آن، سرتاسر تبریز پُر می‌شود از غم و حزن و دسته‌های عزاداری مختلف که هرکدام آیین‌هایی برای خود دارند.

شب یلدا یکی دیگر از آیین‌های مهم این شهر به شمار می‌رود. شب یلدا با انواع خوراکی‌ها که مهم‌ترین آن‌ها هندوانه، باقلا یا «پَخله»، پشمک، باسلوق و کمی آجیل (به همراه انار و لبو) است جشن گرفته می‌شود. از دیگر رسوم مربوط به شب یلدا ارسال خوانچه یا به ترکی «خونچا» از طرف داماد به تازه عروسش است که از جمله مهم‌ترین نکات آن آرایش و تزئین زیبای این هدایاست. معمولاً همان خوراکی‌های مربوط به شب یلدا به همراه پارچه به عروس ارسال می‌شود. برخی هم هندوانه را با رسم صورت زیبا و تزئین به شکل سَر انسان جلوه‌ای خاص به هدایا می‌بخشند.

یکی دیگر از آیین‌های محلی و بومی منطقه تبریز کشتی باستانی آشیرما است. در این نوع کشتی، به شکلی نمادین حقیقت زندگی نشان داده می‌شود. کشتی‌گیرها ابتدا پس از نرمش و گرم شدن، که معمولاً با صدای ساز و دهل همراه است کشتی را شروع می‌کنند. دور کمر هریک از کشتی‌گیران کمربندی محکم بسته می‌شود و هر کسی بتواند با استفاده از کمر حریف او را بلند کرده و زمین بزند، برنده بازی می‌شود. این نوع کشتی بیشتر منسوب به شهر خوی از استان آذربایجان غربی است، اما در تبریز و مناطق اطراف آن نیز اجرا می‌شود.

رقص آذری، همانطور که از نامش نیز پیداست مختص منطقه تبریز نیست و به کل منطقه آذربایجان دلالت دارد. اما یکی از بخش‌های جدایی ناپذیر فرهنگ تبریز است که در هرنوع مراسمی از جمله عروسی و جشن‌ها و اعیاد مختلف به چشم می‌خورد. رقص آذری یکی از پرتحرک‌ترین رقص‌های دنیا است.

غذاهای محلی و مخصوص تبریز

تبریزی‌ها به دستپخت لذیذ معروفند! اما در میان تمام انواع غذاهایی که در سرتاسر ایران سرو می‌شود، برخی از آن‌ها ریشه در این شهر دارند. غذاهای سنتی و محلی در این شهر طرفدار بسیار زیادی دارد که در میان خانواده‌های محلی و حتی گاهی در جای جای ایران از ارزش بالایی برخوردار است. شاید معروف‌ترین غذای سنتی که از این خطه به گوش‌تان رسیده باشد همان کوفته تبریزی باشد. اما این تنها غذای محلی این شهر نیست. در ادامه مهم‌ترین غذاهای محلی و بومی شهر آمده است. البته ناگفته نماند که شاید خیلی از آن‌ها در رستوران‌ها یافت نشود.

همانطور که قبلاً نیز به آن اشاره شد، مهم‌ترین و معروف‌ترین غذای محلی این شهر کوفته تبریزی است. کوفته در بسیاری از شهر‌های خاورمیانه تهیه می‌شود، اما طرز تهیه و شکل منحصر به فردی که کوفته تبریزی دارد آن را از باقی کوفته‌ها متمایز می‌کند. جدای از مواد اولیه به کار رفته برای کوفته، داخل آن معمولاً تخم مرغ (یا آلوی خشک و پیازداغ) قرار می‌گیرد و به شکل توپ در داخل سس مخصوص پخته می‌شود. پس از پخت کامل، به هنگام سرو کوفته‌ها با زرشک و پیازداغ تزئین شده و با نان میل می‌شود.

آش میوه، از جمله غذاهای محلی رایج منطقه آذربایجان است که در تبریز نیز پخت می‌شود. همانطور که از نام آن نیز پیداست، در دستور پخت این غذا بیشتر از هر چیزی میوه و به ویژه میوه‌های خشک وجود دارد. نوع دیگری نیز به همراه سبزی پخت می‌شود. از جمله مواد اصلی برای این آش زردآلو، آلو خورشتی و آلو قیسی هستند که گفته می‌شود تأثیری فوق‌العاده بر روی شست‌وشوی دستگاه گوارش دارد.

دلمه برگ مو که به ترکی یپراخ (یا یپراق) دولماسی نامیده می‌شود، یکی از غذاهای سنتی و فراموش‌نشدنی مردم تبریز و آذربایجان است. این غذا یا این نوع دلمه به ویژه در اعیاد پخت شده و بیشتر به عنوان پیش غذا در میهمانی‌ها نیز به کار می‌رود. برای پخت یا پیچیدن این دلمه از برگ درخت انگور یا مو استفاده می‌شود و عمده مواد به کار رفته در آن لپه، برنج، بلغور، و سبزیجات معطر (و گاهی گوشت) است و برای تزئین آن از زرشک و پیاز داغ استفاده می‌شود.

آبگوشت امروزه در اکثر نقاط ایران و خاورمیانه پخت می‌شود. وقتی آبگوشت در داخل ظرف مخصوص دیزی و بر روی سنگ (یا کوره) پخته شود، به آن دیزی سنگی گفته می‌شود. همانند اکثر آبگوشت‌هایی که خورده‌ایم، در این غذا گوشت، نخود، سیب‌زمینی و گوجه‌فرنگی اصلی‌ترین مواد تشکیل دهنده هستند. همچنین از دنبه گوسفند نیز به عنوان روغن و گوشتی لذیذ در دستور پخت آبگوشت این شهر استفاده می‌شود. پیشنهاد می‌کنیم حتماً این غذا را امتحان کنید!

خاگینه نیز یکی دیگر از غذاهای سنتی آذربایجان است که در اکثر نقاط کشور یافت می‌شود. اما خاگینه‌ای که در تبریز پخت می‌شود و به ترکی به آن قیقاناخ گفته می‌شود کمی فرق دارد. جدای از انواع خاگینه‌ها، خاگینه‌ی اصیل تبریزی حاوی کمی سبزی معطر مانند تره کوهی و نعناست که طعم بسیار منحصر به فردی دارد.

قارنی یاریخ به زبان ترکی یعنی شکمِ بریده یا پاره شده که به بادمجان شکم پر اطلاق می‌شود. این غذا در میان مردم تبریز بسیار محبوب است و اصلی‌ترین مواد آن شامل بادمجان، سیر و گوشت چرخ کرده است. معمولاً قارنی یاریخ با نان میل می‌شود و در کنار آن ماست و سبزی خوردن قرار می‌گیرد که طعم بسیار فوق‌العاده‌ای دارد.

از جمله دیگر غذاهای سنتی که مختص منطقه آذربایجان است و در تبریز نیز پخت می‌شود دویماج است. دویماج به خودیِ خود غذای کاملی نیست و بیشتر به عنوان میان وعده، و یا در وعهده صبحانه و عصرانه مصرف می‌شود. تهیه دویماج بسیار آسان بوده و مواد اصلی آن نان خشک، آب یا دوغ، پنیر تبریز، کره، گردو و گاهی کشمکش یا انگور است.

شوربا در ترکی برای آبگوشت و برخی آش‌ها نیز به کار می‌رود. قورما شورباسی در واقع نوعی دیگر از آبگوشت است که در آن گوشت گوسفندی به صورت قورمه شده مصرف می‌شود. از جمله تفاوت‌های دیگری که این غذا با آبگوشت عادی دارد استفاده از لپه به جای نخود، و گاهی استفاده از سبزی محلی کالش به هنگام طبخ است.

آش کلم قمری که در تبریز به آن آشِ داش کلم یا داش کلم آشی گفته می‌شود، از جمله آش‌هایی است که اغلب در تبریز می‌توان آن را یافت. در کنار مواد و سبزیجاتی که برای انواع آش به کار می‌رود، اصلی‌ترین عنصر در این آش کلم قمری است که سرشار از انواع ویتامین است. برخی به این آش کشک اضافه کرده و برای تزئین نیز مانند آش رشته از نعنای خشک استفاده می‌شود.

آش اوماج یکی دیگر از آش‌های منطقه آذربایجان و تبریز است که مخصوص روزهای سرد زمستان طبخ می‌شود. طرز تهیه آش اوماج دو مرحله کلی دارد که مهم‌ترینِ آن تهیه خود اوماج است. اوماج در واقع خمیر آردی است که رنده رنده و یا به صورت ریز قلقلی شده و پس از خشک شدن در فر به آش اضافه می‌شود.

آموزش و پژوهش در شهر تبریز

شهر تبریز در حوزه‌ی آموزش نیز یکی از اولین‌های ایران محسوب می‌شود. البته نه از نظر بنا و تاریخ، بلکه از نظر سبک و سیاق ارائه‌ی آموزش در ایران. اولین مدرسه‌ی افتتاح شده در این شهر دارالفنون است که در سطح ایران دومین مدرسه به شمار می‌رود. پس از آن، دومین مدرسه، مدرسه رشدیه نام گرفته است که بنیانگذاران آن میرزا حسن رشدیه (یا همان میرزا حسن تبریزی) و حاج میرزا احمد مدرس هستند. این مدرسه در محله ششگلان بنا شده و اولین مدرسه به سبک نوین در ایران است. اما آموزش در سطح شهر تبریز هم اکنون آنقدر پیشرفت کرده است که لقب دومین شهر دانشگاهی ایران به آن منسوب شده است. در بخش محتوایی مربوط به آموزش و پژوهش، سعی کرده‌ایم به معرفی جامع و کامل مراکز آموزشی فعلی و همچنین سیر تاریخی و رشد آن‌ها بپردازیم.

از جمله محتوایی که در این دسته قرار می‌گیرد می‌توان به این موارد اشاره کرد: مدارس دولتی و استثنایی، دانشگاه‌ها، آموزشگاه‌های مهم، کتابخانه‌ها، مراکز آموزشی قرآنی، مراکز آموزشی آنلاین و حتی مراکز آموزش رانندگی و در آینده مراکز و فروشگاه‌های تجهیزات آموزشی و لوازم التحریر. با این حال هدف کلی ما این است که پوشش کاملی از این قبیل ارائه کرده و در تصمیم‌گیری‌ها و تفکیک مراکز آموزشی موثر واقع شویم.

آموزش و پرورش در شهر تبریز که در واقع مدیریت و امور مدارس دولتی و غیردولتی بر عهده آن‌هاست به پنج ناحیه کلی تقسیم بندی می‌شود، یعنی ناحیه‌ی ۱، ۲، ۳، ۴ و ۵٫ تعداد کل مدارس موجود در سطح شهر به ترتیب از حدود پانصد مدرسه در ناحیه‌ی ۱ شروع شده و تا ۴۵۰ مدرسه در ناحیه ۳، ۴۰۰ مدرسه در ناحیه ۴، ۲۵۰ مدرسه در ناحیه ۲، و حدود ۲۲۰ مدرسه در ناحیه ۵ متغیر است.

ناحیه ۱: ناحیه ۱ آموزش و پرورش استان در کل حاوی ۲۰۰ مدرسه ابتدایی، ۵۰ مدرسه دوره اول متوسطه، ۱۰۰ مدرسه دوره دوم متوسطه (نظری)، ۷ مدرسه فنی و حرفه‌ای، و فاقد مدرسه کار و دانش می‌باشد. البته این آمار مربوط به تمام مدارس دولتی است.

ناحیه ۲: ناحیه ۲ آموزش و پرورش استان در کل حاوی ۱۱۰ مدرسه ابتدایی، ۳۵ مدرسه دوره متوسطه اول، ۵۰ مدرسه دوره متوسطه دوم، هشت مدرسه فنی و حرفه‌ای و صفر مدرسه کار و دانش می‌باشد. این آمارِ مدارس دولتی است.

ناحیه ۳: ناحیه ۳ آموزش و پرورش استان حاوی ۲۰۰ مدرسه ابتدایی، ۵۰ مدرسه دوره متوسطه اول، ۸۰ مدرسه دوره دوم نظری، ۱۳ مدرسه فنی و حرفه‌ای، و ۲ مدرسه کار و دانش است. البته این آمار مربوط به مدارس دولتی است.

ناحیه ۴: ناحیه ۴ آموزش و پرورش استان حاوی ۱۵۰ مدرسه دولتی در مقطع دبستان، ۴۰ مدرسه دوره متوسطه اول، ۸۰مدرسه دوره متوسط نظری دوم، هفت مدرسه فنی و حرفه‌ای، و در کل یک مدرسه کاردانش است.

ناحیه ۵: ناحیه ۵ و آخرین ناحیه آموزش و پرورش استان حاوی ۱۳۰ مدرسه دبستانی، ۴۰ مدرسه دوره متوسط اول، ۲۰ مدرسه دوره متوسطه دوم (نظری)، ۲ مدرسه فنی و حرفه‌ای و یک مدرسه کارودانش است.

مدارس دولتی تنها مدارس موجود در شهر تبریز نیستند و مانند بسیاری از شهرهای دیگر، شامل مدارس دیگری همچون غیرانتفائی، هیئت امنایی، نمونه دولتی، تیزهوشان، شاهد، آموزش مجازی (از راه دور) و همچنین مدارس عشایری نیز می‌شود. در کل نواحی پنجگانه آموزش و پرورش استان و همچنین نواحی شهرهای اطراف، ۱۳ مدرسه هیئت امنایی، ۳۵۰ مدرسه غیرانتفاعی، ۱۰۰ مدرسه نمونه دولتی، ۵۰ مدرسه تیزهوشان، ۳۰ مدرسه شاهد، ۱۵ مدرسه آموزش از راه دور، و در کل یک مدرسه عشایری وجود دارد.

دسته دیگری از مدارس سطح ایران برای دانش آموزان استثنایی و دارای نیازهای خاص مانند اوتیسم، دارای اختلالات یادگیری، شنوایی، و حرکتی است که شهر تبریز نیز از این امر مستثنی نیست. در کل حدود ۲۵ مدرسه استثنایی در سرتاسر سطح شهر وجود دارد که پاسخگوی نیازهای آموزشی کودکان استثنایی و دارای نیازهای خاص است.