برج خلعت پوشان تبریز محل اعطای خلعت افتخار به خدمتگذاران

چکیده:

برج خلعت پوشان یکی از برج‌های تاریخی تبریز است که قدمت آن به دوره صفویان می‌رسد. این برج در 5 کیلومتری مرکز تبریز و در جوار رودخانه مهرانه رود واقع شده است که امروزه از محوطه آن برای تحقیقات علمی دانشکده کشاورزی دانشگاه تبریز استفاده می‌شود. برج خلعت پوشان، تماماً از آجر و در درّه‌ای سرسبز و بسیار زیبا در کنار رودخانه میدان چایی ساخته شده است. این برج تاریخی جایگاه و اهمیت بسیار ویژه‌ای برای پادشاهان ایرانی داشت. بنای برج خلعت پوشان به دوره صفوی می‌رسد و در اوایل دوره قاجار نیز به کارگزاران آن حکومت اختصاص یافت. در دوره قاجار، در این با خلعت‌ها اعطایی پادشاهان ایران به دوش فرمانداران و خدمتگذاران این محل انداخته می‌شد.

برج خلعت پوشان تبریز - عکس از حساب اینستاگرامی shahryarnews
برج خلعت پوشان تبریز - عکس از حساب اینستاگرامی shahryarnews

فهرست محتوا

برج خلعت پوشان یکی از برج‌های تاریخی تبریز است که قدمت آن به دوره صفویان می‌رسد. این برج در ۵ کیلومتری مرکز تبریز و در جوار رودخانه مهرانه رود واقع شده است که امروزه از محوطه آن برای تحقیقات علمی دانشکده کشاورزی دانشگاه تبریز استفاده می‌شود. برج خلعت پوشان، تماماً از آجر و در درّه‌ای سرسبز و بسیار زیبا در کنار رودخانه میدان چایی ساخته شده است. این برج تاریخی جایگاه و اهمیت بسیار ویژه‌ای برای پادشاهان ایرانی داشت. بنای برج خلعت پوشان به دوره صفوی می‌رسد و در اوایل دوره قاجار نیز به کارگزاران آن حکومت اختصاص یافت. در دوره قاجار، در این محل خلعت‌های اعطایی پادشاهان ایران به دوش فرمانداران و خدمتگذاران انداخته می‌شد.

زمانی که تبریز پایتخت ایران بود هرکسی خدمتی به پادشاهان انجام می‌داد خلعتی به وی اعطا می‌شد که شکل‌ها و فرم‌های متنوعی داشتند. این خلعت‌ها (و سایر هدایا) در تبریز در این برج انجام می‌شد. ولیعهد مقیم تبریز ابتدا با تشریفاتی به محوطه بسیار فرحناک پوشیده از گل و درخت و استخر و آبشار و رودخانه و چمن وارد می شد و در محوطه برج سه طبقه مدور می نشست و کسانی که قرار بود انعام یا خلعتی از طرف حکومت دریافت کنند در مقابل این برج زیبا به صف می ایستادند آنگاه که انعام و خلعت و کمر و شمشیر جواهر نشان به خدمت گذاران حکومت اهدا می شد و شال و عبای ترمه به دوش آنها انداخته و شمشیر مرصع به کمرشان می بستند این افراد به طور دسته جمعی به طرف شهر حرکت کرده وارد درگاه محل اقامت ولیعهد در عالی قاپو (استانداری امروز) می شدند و به رسم دیرین و ادای احترام ابتدا به زانو در آمده درگاه عالی قاپو را بوسیده منتظر نزول اجلال بزرگان می شدند و در پایان این مراسم از طرف شخص دریافت کننده خلعت و انعام و القاب با افتخار این موهبت بزرگ مهمانی با شکوهی ترتیب می دادند. برج خلعت پوشان شهرت و نام خود را از همین آیین‌ها دریافت کرده است. آخرین مراسم خلعت پوشان در سال ۱۳۳۰ هجری قمری در زمان حکمرانی صمدخان مراغه ای انجام گرفته است.

برج خلعت پوشان تبریز، عکس از حساب اینستاگرامی alizare_i
برج خلعت پوشان تبریز، عکس از حساب اینستاگرامی alizare_i

دسترسی و آدرس دقیق برج خلعت پوشان تبریز

همانطور که قبلاً به آن اشاره شد، برج خلعت پوشان در پنج کیلومتری تبریز، در سمت چپ جاده تبریز – باسمنج، در روستای کرگج و در جوار رودخانه میدان چایی واقع شده است و نمای آجری آن از کنار جاده کاملاً مشخص است. برای دسترسی به این برج بهتر است از ماشین شخصی استفاده شود زیرا علاوه بر دوری مسیر، مدت زمان مورد نیاز برای بازدید از این بنای تاریخی کم بوده و مکان‌های گردشگری دیگری در کنار آن واقع نشده است.

معماری و بنا

برج خلعت پوشان نمای کاملاً آجری دارد و همانند برج آتش نشانی یکی از قدیمی‌ترین برج‌های تاریخی تبریز است در آن زمان است، و به هیچ عنوان با برج‌های امروزی از نظر ارتفاع قابل قیاس نیست. این برج به شکل منشوری ساخته شده و ۱۶ وجه و سه طبقه (طبقه سوم بدون سقف) دارد. قطر قاعده این کثیرالاضلاعِ ۱۶ ضلعی ۵٫۹ متر است. طبقه اول برج گنبدی و سقف طبقه دوم نیز به سبب ریزش با تیرآهن پوشیده شده است. طبقه سوم بدون سقف است. طبقه سوم به صورت برج کنگره‌ای دندانه‌دار طراحی شده است که در واقع مراسم خلعت پوشی و آیین‌های خاص از آن استفاده می‌شد.

برج خلعت پوشان تبریز - عکس از حساب اینستاگرامی shahryarnews
برج خلعت پوشان تبریز – عکس از حساب اینستاگرامی shahryarnews

 طاق‌ها در جهات اصلی به شکل جناغی و جوانب دوازده گانه نیز به شکل اسپر طراحی شده و تزئینات آن آجر و کاشی‌های سیاه و آبی‌رنگ است. راه پله طبقه همکف به طبقه اول و پشت بام در گوشه شمال شرقی بنا قرار گرفته است. گفته می‌شود براساس متون و سفرنامه‌های دوره قاجار برج در داخل استخری قرار داشت و ورود به ساختمان به عبور از پلی میسر می‌شد، اما اکنون کانال اطراف برج پر شده و بصورت پیاده رویِ فرش شده در آمده است. از دیگر تغییراتی که در این بنا ایجاد شده است تغییر نمای دندانه‌ای کنگره طبقه آخر است.

سر جان مالکُلم در کتاب خود بنام تاریخ ایران مینویسد:

«چون وضع حکومت چیره بر ایران چنان است که می‌بایست در هر امری ملاحظه شئونات سلطنت بشود بسیاری از آیین‌ها در ایران از این سبب رواج یافته است. هر چیز که نام پادشاهی بر آنست یا از آن شاه است باید با احترام و آزرم با آن عمل نمایند و به گونه ویژه‌ای ادای لوازم آداب کنند، برای نمونه اگر خلعتی از سوی پادشاه به حکام بلد یا کسی دیگر حتی شاهزادگان خانواده پادشاهی فرستاده شود باید به مسافت چند میل به پیشواز آن رفته با سپاسگذاری بسیار خلعت را بپوشد آن گونه که هر استان حاکم نشینی جای ویژه‌ای در بیرون شهر دارد که آن را خلعت پوشان گویند. خلعت پوشان معمولاً چهار میل از شهر بیرون است».

مالکیت این بنا هم اکنون متعلق به دانشگاه تبریز است که قبلاً نیز یک بار اقدام به مرمت و بازسازی برج خلعت پوشان کرده است. اکنون محوطه این برج به  تحقیقات علمی دانشکده کشاورزی دانشگاه تبریز اختصاص یافته است.

Share on telegram
Telegram
Share on whatsapp
WhatsApp
Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter
Share on linkedin
LinkedIn
Share on email
Email
Share on print
Print

دیدگاهتان را بنویسید

سایر محتوای مرتبط که ممکن است به آن علاقه داشته باشید:

نمایی پاییزی از تفرجگاه عون بن علی - عکس از وبسایت سازمان عون بن علی
عون بن علی (کوه عینالی) تبریز بزرگ‌ترین تفرجگاه کوهستانی ایران

کوه عینالی، که عون بن علی و همچنین عینال – زینال و تفرجگاه عینالی نیز نامیده می‌شود کوهی بر فراز رشته‌کوه سرخاب شمال تبریز است. بلند‌ترین قله این رشته کوه قله دند با ارتفاع ۲۳۸۱ متر است. کوه عینالی، یا عون بن علی در واقع به یکی از قله‌های این رشته کوه سرخ‌رنگ با ارتفاع ۱۸۰۰ متر اطلاق می‌شود. عینالی از این منظر اهمیت ویژه‌ای دارد که یک امام زاده (منسوب به حضرت علی (ع)) است و دو مقبره و آرامگاه تاریخی تبریز بر فراز آن واقع شده است. به همین سبب این کوه، در میان افراد محلی و زبان ترکی با عنوان عینالی داغی (کوه) (عین علی) شناخته می‌شود. امروزه نیز این کوه به یکی از تفرجگاه‌های زیبا و پر رفت و آمد تبریز تبدیل شده است.

مطالعه کامل »
حمام نظافت تبریز - عکس از تبریز مدرن
حمام نظافت تبریز در محله حکم آباد با ۴۰۰ سال قدمت

حمام نظافت تبریز که به آن گرمابه نظافت و همچنین حمام حکم‌آباد نیز گفته می‌شود، یکی از حمام‌های تاریخی تبریز است که قدمت آن به دوره قاجار می‌رسد. این حمام در خیابان آذربایجان، خیابان حکم آباد، میدان دوم واقع شده از سال ۱۳۸۲ به عنوان یکی از آثار ملی ایران شناخته می‌شود. به گزارش ایسنا این حمام با هزینه شخصی مالک در سال ۱۳۹۵ مرمت و بازسازی شده و یکی از حمام‌های عمومی تبریز است که هم‌اکنون در کنار یک جاذبه گردشگری برای شهر تبریز به صورت فعالانه در حال خدمت‌رسانی است. بنا بر گزارش تبریز مدرن این حمام بدون هرگونه حمایت و با هزینه و مدیریت شخصی اداره می‌شود و هیچ ارگانی هیچ کمک و هزینه‌ای برای آن اختصاص نداده‌اند.

مطالعه کامل »
حمام نوبر تبریز - منبع عکس نامشخص
حمام نوبر تبریز، حمام قدیمی سفره‌خانه سنتی

حمام نوبر یکی از قدیمی‌ترین حمام‌های تاریخی تبریز بوده و بنای آن به دوره قاجار برمی‌گردد. این حمام در تقاطع خیابان امام و تربیت واقع شده و به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این حمام نقش و نگار و کاشی‌های بسیار زیبایی دارد و یکی از نمونه‌های بارز حمام‌های تاریخی تبریز به شما می‌رود. این بنا امروزه به یکی از مکان‌های گردشگری تبریز بدل شده است. البته احداث سفره‌خانه سنتی شهریار نیز در این تغییر بی‌تأثیر نبوده است. حمام نوبر در قسمت مرکزی تبریز و در نزدیکی دروازه نوبار میدان ساعت، تقاطع خیابان امام خمینی و تربیت واقع شده است که محل تجمع بافت تاریخی و گردشگری تبریز محسوب می‌شود.

مطالعه کامل »
پل آجی چای تبریز - عکس از حساب اینستاگرامی yaldaarshadi
پل آجی چای تبریز بر فراز رود پرآب و جاری تلخه رود و بیوک چای

پل آجی چای یا پل تلخه رود یکی از پل‌های تاریخی تبریز است که در پیوستگی فرودگاه تبریز و بلوار شهید بالایی، بر فراز رودخانه آجی‌چای (یا تلخه رود) واقع شده است. قدمت این پل تاریخی به دوران صفویه و قاجار برمی‌گردد. پل آجی چای دارای ۱۶ دهنه بزرگ، ۱۰۵ متر طول و ۵ متر عرض است که از نظر ابعاد مشابه با پل قاری ساخته شده است. تمام دهنه‌های آن به جز سه دهنه که طاق هلالی دارند، بقیه جناغی هستند. پل آجی چای یکی از قدیمی‌ترین آثار تاریخی تبریز است و یک بار در زمان ولیعهد عباس میرزا توسط خاج سید حسین تاجر (معروف به تبریزی) تعمیر شده است. بار دیگر، این پل در دهه‌ی هشتاد شمسی مرمت شده است.

مطالعه کامل »