مسجد کبود تبریز، فیروزه جهان اسلام

چکیده:

امروز تصمیم گرفتیم در یوردوز به مسجد کبود (فیروزه اسلام) برویم و با آن بیشتر آشنا شویم. مسجد کبود که به آن مسجد جهانشاه نیز گفته می‌شود یکی از آثار ارزشمند معماریِ ایرانی است. مسجد کبود در زبان محلی به نام «گؤی مچید» (یا مسجد آبی) مشهور است. این مسجد زیبا مربوط به دوران حکمرانیِ قراقویونلوها در قرن نهم هجری قمری است. در دیار تبریز، که دیار زیبایی‌هاست، به جرأت می‌توان گفت یکی از زیباترین زیبایی‌ها مسجد کبود است. این مسجد آنقدر مشهور است که اگر هر کسی در تبریز آدرس آن را سوال کنید آدرسی صریح و کامل، به همراه بازگویی زیبایی‌های مسجد کبود دریافت خواهید کرد.

تصویر شاخص مسجد کبود
تصویر شاخص مسجد کبود

فهرست محتوا

امروز تصمیم گرفتیم به مسجد کبود (فیروزه اسلام) یکی از مهم‌ترین مساجد تاریخی تبریز و ایران برویم و با آن آشنا شویم. مسجد کبود که به آن مسجد جهانشاه نیز گفته می‌شود یکی از آثار ارزشمند معماریِ ایرانی است. مسجد کبود در زبان محلی به نام «گؤی مچید» (یا مسجد آبی) مشهور است. قدمت این مسجد زیبا مربوط به دوران حکمرانیِ قراقویونلوها در قرن نهم هجری قمری است. در دیار تبریز، که دیار زیبایی‌هاست، به جرأت می‌توان گفت یکی از زیباترین مراکز گردشگری مسجد کبود است. این مسجد آنقدر مشهور است که اگر هر کسی در تبریز آدرس آن را سوال کنید آدرسی صریح و کامل، به همراه بازگویی زیبایی‌های مسجد کبود دریافت خواهید کرد.

آدرس مسجد کبود و نحوه دسترسیِ دقیق به آن

مسجد کبود در خیابان امام، مابین خاقانی و چهارراه منصور واقع شده است. البته امروزه به چهارراه منصور چهارراه شهید بهشتی نیز می‌گویند. اگر از ماشین شخصی استفاده می‌کنید و یا قصد دارید به صورت پیاده به این مسجد زیبا بروید، پس از میدان ساعت، به طرف آبرسان حرکت خواهید کرد که با پای پیاده حدود ۱۰ الی ۱۵ دقیقه زمان به طور خواهد انجامید. البته به احتمال زیاد در خود خیابان امام جای پارک مناسبی پیدا نخواهید کرد، مگر در روزها یا ساعت‌هایی به این مسجد مراجعه کنید که خیابان خلوت باشد.

همچنین می‌توانید با استفاده از اتوبوس و مسیر خط BRT، در ایستگاه شهید بهشتی (یا منصور سابق) پیاده شوید. این مسجد زیبا در کنار خیابان، در جوار پارک خاقانی و پس از موزه آذربایجان واقع شده است. همچنین می‌توانید پس از راه‌اندازی خط مترو، در ایستگاه شهید بهشتی پیاده شوید. یک روش دسترسی دیگر استفاده از تمام اتوبوس‌های شرکت واحد منتهی به پایانه‌ی خاقانی است.

عکس مسجد تاریخی کبود تبریز
عکس مسجد تاریخی کبود تبریز؛ عکس از حساب اینستاگرامی: @negar._.abz

تاریخچه مسجد کبود

مسجد کبود در گذشته جزئی از مجموعه‌ای به نام مظفریه بود. این مجموعه شامل ساختمان‌هایی چون مدرسه، مسجد، خانقاه، کتابخانه و چند ساختمان دیگر بوده است. متاسفانه امروزه تنها بخشی از این مسجد باقی مانده که آن هم دچار برخی آسیب‌های جدی شده و هم‌اکنون در دست بازسازی و مرمت قرار گرفته است.

بانیِ ساخت این مسجد باشکوه، ابوالفضل جهانشاه بن قره یوسوف از امرای قراقویونلوها است. نظارت بر ساخت این مسجد بر عهده‌ی همسر وی (و به گفته برخی دیگر دخترش صالحه) جان بیگ خاتون بوده و سرکاری آن بر عهده عزالدین بن ملک قاپوچی بود. با توجه به کتیبه‌ای که در سر در ورودی و مزین به کاشیکاری‌های معرق به خط رقاع نصب شده است، اتمام ساخت مسجد کبود در سال ۸۷۰ هجری قمری رقم خورده است. البته این تاریخ مربوط به اتمام کاشیکاری‌هاست و ساخت بنا چند سال پیش از سال ۸۷۰ هجری قمری شروع شده بود. بر روی این کتیبه، اسامی عمارت مظفریه و نعمت الله بن محمد البواب، هنرمند برجسته آذربایجانی نوشته شده است که خطاط و طراح نقوش مسجد کبود بوده است.

مسجد کبود که غنای رنگ کاشی‌هایش روزگاری دل هر نمازگزاری را بوده بود امروزه به دست گذر زمان آسیب‌هایی جدی دیده است. در سال ۱۱۹۳ هجری قمری، در اثر زلزله‌ای بنای این مسجد آسیب‌هایی جدی دید و حتی گنبد آن نیز ریزش کرد. امروزه از آن تنها یک سردر و چند پایه بر جای مانده است. اما همین باقی‌مانده‌های کم نیز به خوبی توانسته است شکوه و هنر معماریِ این مسجد فیروزه‌ای را به رخ جهانیان بکشد.

از نام‌های دیگری که برای مسجد کبود استفاده می‌شود «مقبره جهانشاه» است. این نام به این دلیل به این مسجد اطلاق می‌شود که دو قبر در سردابه شبستان کوچک جنوب مسجد واقع شده است. بنا به نظر پژوهشگران و روایت‌هایی تاریخی، این دو قبر متعلق به جهانشاه و همسر وی هستند. البته در حال حاضر این قبرها خالی‌اند.

معماری مسجد کبود

مسجد کبود بنایی چند منظوره با سبک معماری آذری است، که آن را به خاطر وجود آرامگاه جهانشاه مسجد بقعه نیز می‌نامند. فضاهای معماری مسجد کبود عبارتند از: سردر، مناره، گنبد، شبستان، و آرامگاهی خانوادگی در قسمت جنوبیِ مسجد. شکل کلی بنا حاصل از دو گنبد‌خانه‌ کوچک و بزرگ در ضلع جنوبیِ مسجد است. گنبد گوچک به بنای آرامگاه خانوادگی جهانشاه و گنبد بزرگ نیز به خود مسجد متعلق است. تنها راه ورود به هر دو گنبد خانه ایوان ورودیِ مسجد کبود است. دو دو طرف این ایوان، دو مناره با فاصله‌ای تقریباً زیاد از هم قرار گرفته‌اند. بخش اصلیِ مسجد از صحنی مربع شکل و حوضی در میان آن، و شبستانی برای درس و اسکان مستمندان تشکیل شده است. در پشت درب ورودی شبستان بزرگ یک بیت شعر با خط ثلث به چشم می‌خورد:

          کردار بیار و گرد گفتار مگرد

          چون کرده شود، کار بگوید که که کرد

بنای اصلیِ مسجد رو به روی صحن و رو به قبله بنا شده و سقف‌های ضربی آن در فاصله‌ی ۱۲ متری پایه‌های آن به چشم می‌خورد. بر روی چهار پایه، یک محوطه مربع شکل واقع شده است. بالای این بنا گنبدی قرار داشت که از آجر ساخته شده بود، اما هم‌اکنون این گنبد ریخته و فروپاشیده است. از تصاویر باقی مانده از مسجد کبود می‌توان به این نتیجه رسید که گنبد واقعیِ مسجد بر روی گریو (ساقه گنبد) بنا نهاده شده بود. به عبارت دیگر، این بنا بدون سازه ساخته شده است که باعث می‌شود کار بازسازیِ گنبد بسیار دشوارتر شود. بر فراز این بخش مربع، گنبدی عظیم با نمای داخلیِ آجرهای کوچک و کاشی‌های الوان با نقش گل و بته و جملات و کلمات عربی کار شده است. گنبد ابتدایی آن یکی از بزرگ‌ترین گنبدهای آجری قرن نهم هجری قمری با ۱۷ دنه و ۲۰ متر ارتفاع است که وزن آن به خوبی بر روی پایه‌ها تقسیم شده است.

در اطراف شبستان بزرگ مسجد کبود که سقفی ضربی دارد، رواق‌هایی به هم پیوسته واقع شده است که سه طرف با طاق نما به رواق‌های پیرامون خود مرتبط می‌شود. یکی از زیباترین بخش‌های این مسجد سقف طلا و لاجوردی آن است که با طلا و لاجورد کار شده و منظره‌ای بسیار زیبا و بی‌نظیر برای آن به ارمغان آورده است. هنگام بازدید از این منظره آرامش و حس عجیبی سرتاسر وجودتان را در بر خواهد گرفت. بر سر مسجد کبود جمله‌ی ارزشمند «العمارت المبارکه المظفریه» درج شده است که همین کافیست تا این بنای زیبا عمارت مظفریه نیز نامیده شود. همچنین، قرارگیریِ پارک خاقانی در کنار مسجد بود، و محوطه‌ای پر از گل‌های زیبا و مجسمه خاقانی بازدید از این بنا را دلچسب‌تر کرده است.

تصویری متفاوت از مسجد کبود تبریز
عکس از حساب اینستاگرامی: @hesam_khatibi⁠؛ مسجد کبود تبریز

کاشی‌کاری

تنوع و ظرافت کاشی‌کاری و انواع خطوط به کار رفته در این مسجد و به خصوص رنگ لاجوردی کاشی‌کاری‌های معرق آن سبب شده است که این مسجد به فیروزه جهان اسلام شهرت یابد. این مسجد آنقدر زیبا و جذاب است که با وجود این همه صدماتی که در با گذر زمان دیده است هنوز هم هنر دوستان را شگفت زده می‌کند. کاشی‌های معرق و نقش و نگارهای دقیق و پر از جزئیات به کار رفته در نمای داخلی و خارجی چیزی است که مسجد کبود را تا این حد پرآوازه و زیبا کرده است و اثر اعجاز انگیز به وجود آورده است. بخش اعظم مسجد از آجر ساخته شده است، هرچند که در قسمت‌هایی از آن سنگ‌های کمیاب نیز استفاده شده‌اند. با نگاهی اجمالی به بقایای مسجد کبود، کاملاً مشخص است که همه آجرها با گچ بندکشی شده‌اند.

سخنان بزرگان در مورد مسجد کبود

سیاحان و گردشگران بسیاری از این بنا دیده کرده‌اند، و بسیار در مورد آن قلمفرسایی کرده‌اند. از جمله سیاحانی که از این بنا دیدن کرده است نادر میرزا قاجار است که در مورد این مسجد می‌نویسد:

          روزگار بگذرد که چشم روزگار چنین بنایی را نخواهد دید

از جمله سیاحانی که قبل از خرابی این بنا از مسجد کبود دیدن کرده‌اند کاتب چلبی و تارونیه بودند که به صورتیِ ویژه با تمام جزئیات معماری این مسجد را وصف کرده‌اند. هر دوی این نویسندگان قبل از سال‌های ۱۰۴۸ و ۱۰۴۵ هجری قمری از این مسجد دیدن کرده‌اند، یعنی قبل از زلزله بزرگ تبریز. چلبی سردر اصلی را از طاق کسری بلندتر دیده است. تارونیه علاوه بر سردر و کاشی‌کاری‌های بی‌نظیر مسجد از دو مناره بسیار بلند صحبت می‌کند که در زلزله به کلی از بین رفته‌اند.

مادام ژان دیولافوا، مهندس راه و ساختمان و باستان شناس فرانسوی که به همراه همسرش از سوی دولت فرانسه برای کاوش‌های باستان شناسی به ایران سفر کرده بود در کتاب خود این مسجد را مسجد آبی تبریز (La Mosquée bleue de Tauris) می‌نامد.

دورنمایی از مسجد کبود از پارک خاقانی
دورنمایی از مسجد کبود از پارک خاقانی. عکس از وبسایت تریپ یار

زمان بازدید

مسجد کبود با معماری کم‌نظیر و زیبایی که دارد سالانه میزبان مهمان‌های بسیار زیادی از سرتاسر کشور و خارج از کشور است. برای بازدید از مسجد کبود، یا فیروز جهان اسلام، تهیه بلیط الزامی است. ساعات بازدید از مسجد کبود در نیمه اول سال از ساعت ۸ صبح الی ۸ بعد از ظهر و در نیمه دوم سال از ساعت ۸ صبح الی ۵ بعد از ظهر بیان شده است.

Share on telegram
Telegram
Share on whatsapp
WhatsApp
Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter
Share on linkedin
LinkedIn
Share on email
Email
Share on print
Print

دیدگاهتان را بنویسید

سایر محتوای مرتبط که ممکن است به آن علاقه داشته باشید:

نمایی پاییزی از تفرجگاه عون بن علی - عکس از وبسایت سازمان عون بن علی
عون بن علی (کوه عینالی) تبریز بزرگ‌ترین تفرجگاه کوهستانی ایران

کوه عینالی، که عون بن علی و همچنین عینال – زینال و تفرجگاه عینالی نیز نامیده می‌شود کوهی بر فراز رشته‌کوه سرخاب شمال تبریز است. بلند‌ترین قله این رشته کوه قله دند با ارتفاع ۲۳۸۱ متر است. کوه عینالی، یا عون بن علی در واقع به یکی از قله‌های این رشته کوه سرخ‌رنگ با ارتفاع ۱۸۰۰ متر اطلاق می‌شود. عینالی از این منظر اهمیت ویژه‌ای دارد که یک امام زاده (منسوب به حضرت علی (ع)) است و دو مقبره و آرامگاه تاریخی تبریز بر فراز آن واقع شده است. به همین سبب این کوه، در میان افراد محلی و زبان ترکی با عنوان عینالی داغی (کوه) (عین علی) شناخته می‌شود. امروزه نیز این کوه به یکی از تفرجگاه‌های زیبا و پر رفت و آمد تبریز تبدیل شده است.

مطالعه کامل »
حمام نظافت تبریز - عکس از تبریز مدرن
حمام نظافت تبریز در محله حکم آباد با ۴۰۰ سال قدمت

حمام نظافت تبریز که به آن گرمابه نظافت و همچنین حمام حکم‌آباد نیز گفته می‌شود، یکی از حمام‌های تاریخی تبریز است که قدمت آن به دوره قاجار می‌رسد. این حمام در خیابان آذربایجان، خیابان حکم آباد، میدان دوم واقع شده از سال ۱۳۸۲ به عنوان یکی از آثار ملی ایران شناخته می‌شود. به گزارش ایسنا این حمام با هزینه شخصی مالک در سال ۱۳۹۵ مرمت و بازسازی شده و یکی از حمام‌های عمومی تبریز است که هم‌اکنون در کنار یک جاذبه گردشگری برای شهر تبریز به صورت فعالانه در حال خدمت‌رسانی است. بنا بر گزارش تبریز مدرن این حمام بدون هرگونه حمایت و با هزینه و مدیریت شخصی اداره می‌شود و هیچ ارگانی هیچ کمک و هزینه‌ای برای آن اختصاص نداده‌اند.

مطالعه کامل »
حمام نوبر تبریز
حمام نوبر تبریز، حمام قدیمی سفره‌خانه سنتی

حمام نوبر یکی از قدیمی‌ترین حمام‌های تاریخی تبریز بوده و بنای آن به دوره قاجار برمی‌گردد. این حمام در تقاطع خیابان امام و تربیت واقع شده و به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این حمام نقش و نگار و کاشی‌های بسیار زیبایی دارد و یکی از نمونه‌های بارز حمام‌های تاریخی تبریز به شما می‌رود. این بنا امروزه به یکی از مکان‌های گردشگری تبریز بدل شده است. البته احداث سفره‌خانه سنتی شهریار نیز در این تغییر بی‌تأثیر نبوده است. حمام نوبر در قسمت مرکزی تبریز و در نزدیکی دروازه نوبار میدان ساعت، تقاطع خیابان امام خمینی و تربیت واقع شده است که محل تجمع بافت تاریخی و گردشگری تبریز محسوب می‌شود.

مطالعه کامل »
پل آجی چای تبریز - عکس از حساب اینستاگرامی yaldaarshadi
پل آجی چای تبریز بر فراز رود پرآب و جاری تلخه رود و بیوک چای

پل آجی چای یا پل تلخه رود یکی از پل‌های تاریخی تبریز است که در پیوستگی فرودگاه تبریز و بلوار شهید بالایی، بر فراز رودخانه آجی‌چای (یا تلخه رود) واقع شده است. قدمت این پل تاریخی به دوران صفویه و قاجار برمی‌گردد. پل آجی چای دارای ۱۶ دهنه بزرگ، ۱۰۵ متر طول و ۵ متر عرض است که از نظر ابعاد مشابه با پل قاری ساخته شده است. تمام دهنه‌های آن به جز سه دهنه که طاق هلالی دارند، بقیه جناغی هستند. پل آجی چای یکی از قدیمی‌ترین آثار تاریخی تبریز است و یک بار در زمان ولیعهد عباس میرزا توسط خاج سید حسین تاجر (معروف به تبریزی) تعمیر شده است. بار دیگر، این پل در دهه‌ی هشتاد شمسی مرمت شده است.

مطالعه کامل »