نویسندگان تبریزی و آذربایجانی معروف

نویسندگان تبریزی معروف را می‌شناسید؟ همانطور که قبلاً در بحث شاعران تبریزی و آذربایجانی نیز به آن اشاره شد، تبریز از نظر نویسندگی، شعری و شاعری از جمله شهر‌های مهم ایران در نظر گرفته می‌شود. این یک صفحه جامع برای معرفی نویسندگان اهل تبریز و یا اهل آذربایجان است که اگر اهل کتاب و مطالعه باشید حتماً نام برخی از آن‌ها به گوش شما رسیده است. این مطلب نیز مانند سایر مطالب عمده منتشر شده در یوردوز با هدف ارائه یک مرجع مهم برای شناخت نویسندگان تبریزی بوده و سعی شده است فهرست‌ها و منابع مختلفی برای تهیه لیست نویسندگان و همچنین شرح مختصری از زندگی آن‌ها نهایت دقت لازم به عمل آید. این صفحه نیز از جمله صفحاتی است که همواره در حال به روزرسانی و تغییر و تحول است و با شناسایی نویسنده‌های تبریزی جدیدی که از جمله مشاهیر آذربایجان به شمار می‌روند، به این لیست اضافه خواهند شد.

نکته مهم: با توجه به اینکه مشاهیر آذربایجان، به ویژه آن‌هایی که در حوزه نویسندگی، ترجمه، شعر و غیره فعالیت دارند در دسته‌های مختلف دارای همپوشانی هستند، لذا سعی شده است غالب فعالیت‌های فرد مد توجه واقع شده و در صورت نیاز یک فرد در دسته‌های مختلف لیست شود. برای مثال با اینکه پروین اعتصامی همچنین نویسندگی نیز می‌کرد، اما غالب فعالیت‌ها و شهرت وی به شعری و شاعری است، بنابراین در صفحه معرفی شاعران تبریزی به معرفی وی پرداخت شده است.

لیست نویسندگان تبریزی و آذربایجانی مشهور

بهروز خاماچی

بهمن سرکاراتی

عبدالعلی کارنگ

احمد کسروی

صمد بهرنگی

غلامحسین ساعدی

تقی رفعت

علاءالدین ملماسی

میرزا آقا تبریزی

دکتر ابراهیم اقبالی

جلال محمدي

غلامعلی رعدی آذرخشی

میرزا محمود طباطبایی تبریزی

عبدالرحیم طالبوف

یوسف‌ مجیدزاده

موسی هریسی‌نژاد

کمال‌الدین هریسی‌نژاد

جواد هیئت

توفیق هاشم‌پور سبحانی

علی‌اصغر وهاب‌زاده

علی وکیلی

حسن وحیدی‌آذر

بیوک نیک‌اندیش نوبر

سلیم نیساری

اصغر نوروزیان

محمود نوالی

جعفر نقوی

سید حمید نطقی

مسعود عالم‌پور رجبی

حسین نخجوانی

یوسف نجات

عبدالحسین ناهیدی‌آذر

ناصح ناصح‌زاده

جواد ناصح‌زاده

محمدعلی مهمید

سید حمید مولانا

محمدحسین موسوی امین

محمدعلی موحد

رضا مقدم

محمد مصری

کریم مشروطه‌چی

منوچهر مرتضوی

علی‌اصغر مدرس

محمود محمود

حمید محمدزاده یاغچی

حسین محمدزاده صدیق

کریم مجتهدی

محمد صادق مبین

محمدحسین مبین

محمدحسن لطفی تبریزی

رضا گنجه‌ای

قدیر گلکاریان

هایک گاراگاش

سید حسین کهنموئی

علی کاوه

حسین کاظم‌زاده

حسینقلی کاتبی

ابوالقاسم فیوضات

محمد فلاحی مقیمی

یداله فرید

بهمن فرسی

محمدعلی فرزانه

احد فرامرز قراملکی

مقصود فراستخواه

نصرت‌اله فتحی

موسی غنی‌نژاد

محمود غنی‌زاده سلماسی

بهروز عباس‌زاده دهقانی

مسعود عالم‌پور رجبی

سید جواد طباطبایی

محمدعلی صفوت

مجید صباغ ایرانی

کاظم صادق‌زاده

یحیی شیدا

سید هادی شفائیه

علی‌اصغر شعردوست

جعفر شعاریان ستاری

علی‌اکبر شعاری‌نژاد

احمد شایا

محمدحسین سلیمی نمین

علی سلطان‌القرائی

حمید ملازاده

صمد سرداری‌نیا

عصمت ستارزاده

حبیب ساهر

محمدعلی زینی

رحیم رئیس‌نیا

مهدی روشن‌ضمیر

اسماعیل رفیعیان

صادق رضازاده شفق

میرزا حسن رشدیه

عبدالحسین رحمانی

یحیی ذکاء

سیروس ذکاء

خشایار دیهیمی

محمد دیهیم تبریزی

کاظم دینوری

عزیز دولت آبادی

تاج زمان دانش

عبدالرسول خیام‌پور

حسن حکمت شعار

سعید حکمت

میرصالح حسینی

محمدعلی حسین‌پور فیضی

فیروز حریرچی

حسن چاوشیان

موسی جوان

ابوالقاسم جوان

حسن جوادی

رشید جداری عیوضی

جمشید جداری عیوضی

پرویز جبه‌دار مارالانی

سید حسن تقی زاده

احمد ترجانی زاده

محمد علی تربیت

سید جمال ترابی طباطبائی

علی اکبر ترابی

جلیل تجلیل

حبیب تجلی

میرزا آقا تبریزی

حسن پیرنیا

احمد پوری

محمود پدیده

علی اکبر بینا

علی بیگ زاده شکوئی

حسین بیگ زاده شکوئی

محمدعلی موحد

احمد بنی احمد

جواد بلورچیان

سیروس برادران شکوهی

ثمینه باغچه بان

محمود انصاری

سید رضا انزابی نژاد

مجید امین مؤید

اسماعیل امیرخیزی

حسین امید

کریم اصفهانیان

محمد علی خان تربیت

مقصود سامع سردرودی

امید مؤید

یحیی آرین پور

رشید جداری عیوضی

در ادامه به صورت مختصر نویسندگان تبریز و آذربایجان معرفی شده‌اند.

احمد کسروی؛ نویسنده تبریزی اهل حکم آباد

احمد کسروی که نام اصلی آن احمد حکم آبادی است (متولد 1269 در تبریز) از جمله نویسندگان تبریزی است که همچنین با عنوان تاریخ‌نگار، زبان‌شناس، پژوهشگر، حقوق‌دان و اندیشمند ایرانی در حوزه‌های مختلف بسیاری فعالیت داشته است. وی در خانواده‌ای مذهبی و معتقد در محله حکم‌آباد تبریز به دنیا آمده و پدران وی همگی پیشنماز بودند. در زمان 12 سالگی احمد کسروی، پدر وی فوت کرده و به ناچار وی مجبور به تأمین مخارج خانواده و اداره کارگاه قالب‌بافی پدرش شد. وی همچنین مدتی در لباس روحانیت بود ولی با توجه به هواداری از جنبش مشروطه و به درخواست علی اکبر داور، رئیس عدلیه، لباس رواحنیت را کنار گذاشت. مهم‌ترین خط فکریِ احمد کسروی مبارزه با عقب‌ماندگی فکری و همچنین زدودن خرافه‌گرایی از مذهب مردم ایران بود. از جمله آثار بسیار مهم این نویسنده تبریزی تاریخ مشروطه ایران و تاریخ هجده ساله آذربایجان است که تا به امروز نیز به عنوان یک مرجع برای تحقیق در حوزه جنبش مشروطیت ایران بود. وی در نهایت در 30ام اسفند 1324 در سن 55 سالگی، در اتاق بازپرسی ساختمان کاخ دادگستری تهران به ضرب گلوله و 27 ضربه چاقو ترور شد.

احمد کسروی از جمله نویسندگان تبریز معروف - عکس از ویکی پدیا
احمد کسروی از جمله نویسندگان تبریز معروف - عکس از ویکی پدیا

صمد بهرنگی؛ از جمله نویسندگان تبریزی چرنداب

صمد بهرنگی (متولد 1318 در تبریز) یکی از نویسندگان تبریزی است که همچنین در حوزه‌ها و شغل‌های آموزگاری، انتقاد اجتماعی، داستان‌نویسی، ترجمه، و پژوهشگری فولکلور آذربایجانی نیز فعالیت داشت. وی در محله چرنداب تبریز و در خانواده‌ای فقیر به دنیا آمده است. صمد بهرنگی پس از تحصیلات ابتدایی و همچنین دبیرستان خود به دانشسرای مقدماتی پسران تبریز رفت و از مهر همان سال در سن 18 سالگی آموزگار شد. وی تحصیلات عالی خود را در رشته زبان و ادبیات انگلیسی دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی دانشگاه تبریز ادامه داد. وی از جمله کسانی بود که حق آموزش کودکان دور از مرکز و غیر فارس‌زبان را به رسمیت شناخت و از جمله اولین منتقدهایی بود که به کتاب‌های درسی و نوشته شدن آن‌ها برای زندگی شهری ایراد می‌گرفت. به خاطر همین مسائل وی در نهایت اخراج و به دبستان ارسال شده و سپس کار وی به دادگاه کشیده شد (و در نهایت تبرئه شد). این نویسنده تبریزی از جمله مخالفان حکومت وقت بود تا جایی که در پاسخ به ترک منصب در سازمان پیکار با بیسوادی می‌گوید: «نمی‌توانم صفحات اول کتابم را به شاه و شهبانو اختصاص بدهم». کتاب معروف ماهی سیاه کوپولوی صمد بهرنگی مدت زمان زیادی است که نقش بیانیه غیر رسمی سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران را بازی می‌کرد. وی در نهایت در سن 29 سالگی در رود ارس و ساحل روستای کوانق غرق شد و هم اکنون در گورستان امامیه تبریز دفن شده است.

نویسنده معروف تبریزی، صمد بهرنگی - عکس از ویکیپدیا
نویسنده معروف تبریزی، صمد بهرنگی - عکس از ویکیپدیا

غلامحسین ساعدی؛ نویسنده و پزشک تبریزی

از جمله دیگر نویسندگان معروف تبریز که با نام گوهرِ مراد نیز شناخته می‌شود، غلامحسین ساعدی است. وی نویسنده، پزشک و همچنین نمایشنامه‌نویس است که در زبان فارسی از جمله نامدارترین نمایشنامه‌نویس‌ها نیز شناخته می‌شود. وی از جمله پیروان جلال آل احمد به شمار می‌رفت و از همان اوایل تشکیل کانون نویسندگان ایران به آن پیوست. وی در خانواده‌ای کارمند به دنیا آمده بود و وضع اقتصادی زیاد مناسبی نداشت. غلامحسین ساعدی در سال 1327 ششم ابتدایی را به پایان رسانده و دوره دبیرستان خود را نیز در دبیرستان منصور ادامه داد. از همان دوران به نوشتن و چاپ اولین داستان‌هایش پرداخت و وقتی نوجوان بود به سازمان فرقه دموکرات آذربایجان پیوسته و سپس در هفته ساگلی مسئولیت انتشار روزنامه‌های فریاد، صعود و جوانان آذربایجان را بر عهده داشت. وی تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته پزشکی عمومی و دکترای تخصصی روانپزشکی به پایان رسانده و در بیمارستان روانی روزبه نیز مشغول به کار بود. وی همچنین بارها توسط ساواک دستگیر شده بود. غلامحسین ساعدی پس از انقلاب 1357 از طریق پاکستان به فرانسه فرار کرد و در سال 1364 در پارس طی خونریزی داخلی درگذشت. مراسم تشییع وی در گورستان پرلاشز به همراه جمع بزرگی از ایرانیان پاریس صورت پذیرفت.

نمایی از قبر نویسنده تبریزی؛ غلامرضا ساعدی - عکس از ویکیپدیا
نمایی از قبر نویسنده تبریزی؛ غلامرضا ساعدی - عکس از ویکیپدیا

بهروز خاماچی؛ نویسنده تبریزی نامدار

بهروز خاماچی (متولد 1314 در تبریز) از جمله نویسندگان تبریزی و پژوهشگران تاریخ و فرهنگ آذربایجان است که در واقع یکی از مشاهیر آذربایجان محسوب می‌شود. وی در حوزه تاریخ و فرهنگ آذربایجان و تبریز کتاب‌ها و تألیف‌های مختلف و بسیار مهمی منتشر کرده است و سوابق کاری بسیار درخشنده‌ای در تبریز دارد، از جمله ریاست شورای اسلامی شهر تبریز، حمایت از جذامیان و غیره. ایشان همچنین عموی ائلمیرا خاماچی، عضو شورای اسلامی تبریز است. این نویسنده تبریزی تحصیلات ارشد خود را در دانشگاه تبریز و در رشته تاریخ و جغرافیا گذرانده است. اما تحصیلات دوران ابتدایی وی (در دبستان جامی کوی حاج جبار نائب) مصادف بود با جنگ جهانی دوم و ورود سربازان شوروی به ایران و به ویژه تبریز بود. به همین سبب دوران تحصیل ابتدایی وی همواره توأم بود با عدم آرامش و امنیت شهر. شغل اصلی وی از سال 1340 و پس شرکت در کلاس تربیت معلم، معلمی بود و در ابتدا در روستاهای اطراف تبریز به تدریس پرداخت. با افزایش درجات تحصیلی وی در دانشگاه تبریز بهروز خاماچی به شهرهای مختلفی در تبریز از جمله بستان آباد، بناب، مراغه، آذرشهر و گوگان و در نهایت به دبیرستان‌های تبریز منتقل شد. این نویسنده در تبریز تاکنون 42 کتاب در زمینه‌های تاریخ و فرهنگ و اجتماع آذربایجان به چاپ رسانده است و کتاب معروف «شهر من تبریز» وی نیز برنده کتاب سال تبریز شد.

بهروز خاماچی؛ نویسنده تبریزی نامدار - عکس از آیدین تبریزی نصرنیوز
بهروز خاماچی؛ نویسنده تبریزی نامدار - عکس از آیدین تبریزی نصرنیوز

عبدالعلی کارنگ؛ بنیانگذار کتابخانه ملی

عبدالعلی کارنگ (متولد 1302 در تبریز) از جمله نویسندگان، ادیبان، خوشنویسان و دانشمندان تبریزی است. وی در سال 1302 در محله شتربان تبریز به دنیا آمده و یکی از بنیان‌گذاران کتابخانه ملی تبریز، انجمن خیریه تبریز، موسسه انتشارات فرانکلین در تبریز بود. وی تحصیلات خود را در مدارس رضوان و سعدی به پایان رساند و سپس در رشته ریاضی به دانشسرای مقدمات پسران راه یافت. این نویسنده تبریزی که حدود 100 تألیف و ترجمه چاپ شده داشته است در سال 1320 وارد آموزش و پرورش شده و در سال 1322 نیز رئیس آموزش و پرورش میانه شد. البته وی پس از آن تغییر رشته داده و در رشته ادبیات فارسی و علوم تربیتی در درجه کارشناسی ارشد به تحصیلات خود را ادامه داد. سپس برای ادامه تحصیل به تهران و استانبول رفت و دوره دکتریِ خود را در ترکیه به درخواست مادرش نیمه‌تمام رها کرد. در نهایت وی به تبریز بازگشت و در مراکز عالی آموزشی مشغول شد. خانه این نویسنده در تبریز در محله شتربان به بیت‌الاحباب شهرت یافته بود و محل رفت و آمد افراد مشهور بسیار دیگری بود. وی در نهایت پس از آسیب روحی وارده پس از مرگ مادرش، در تاریخ 21 فروردین 1358 در تبریز درگذشت و ابتدا در محله قوم تپه دفن گردید. جسد عبدالعلی کارنگ پس از 19 سال در سال 1377 به قطعه هنرمندان وادی رحمت منتقل شد.

عبدالعلی کارنگ - عکس از تبریزپدیا
عبدالعلی کارنگ - عکس از تبریزپدیا

علاءالدین ملماسی؛ پدر محمود ملماسی

قبلاً در صفحه مربوط به شاعران تبریزی به محمود الماسی اشاره کردیم؛ علاءالدین ملماسی، از جمله نویسندگان معروف تبریز پدر محمود الماسی است. وی در حوزه‌های عکاسی، مترجمی، تحقیق، تدریس، زبان‌شناسی، شیمی و شعر نیز عال بود. علاءالدین ملماسی پس از گذراندن تحصیلات مقدمات و ابتدایی خود، مدرک کارشناسی خود را در رشته زبان انگلیسی از دانشگاه تبریز دریافت کرد. وی از سن سیزده سالگی با عکاسی آشنا بود و از همان زمان در حوزه‌های مختلف عکاسی، به ویژه شیمی عکاسی، فعالیت‌های چشمگیر و مهمی داشت، بطوریکه ابداع طراخی بر روی کاغذ عکاسی با استفاده از مواد شیمیایی از جمله فعالیت‌های وی بود. وی در سایر زمینه‌های هنری نیز از جمله موسیقی، خطاطی، فیزیک، نجوم، تاریخ، باستان شناسی، زبان شناسی و باغبانی تألیفات و تحقیقات بسیار عالی داشت. وی موسس انجمن عکاسی استان آذربایجان شرقی است و عمده فعالیت‌های وی در همین زمینه خلاصه می‌شود. علاءالدین ملماسی در نهایت در اثر سانحه رانندگی در بلوار دکتر چمران شهر شیراز فوت کرد و در مزار وادی رحمت تبریز به خاک سپرده شد.

علاءالدین ملماسی؛ عکس از ویکیپدیا
علاءالدین ملماسی؛ عکس از ویکیپدیا

تقی رفعت؛ از جمله نویسندگان تبریزی پیرو شیخ محمد خیابانی

تقی رفعت (متولد 1268 تبریز) از جمله نویسندگان تبریزی است. وی مدیر روزنامه تجدد و نشریه آزادیستان و از پیشگامان شعر نو در ایران بود. تقی رفعت از جمله همراهان شیخ محمد خیابان بود. وی با اینکه در تبریز به دنیا آمده بود اما تحصیلات خود را در استانبول به اتمام رساند و در طرابزون ترکیه مدیر یک مدرسه ایرانی به نام ناصری شد. در جریان جنگ جهانی اول به تبریز بازگشت و به تدریس زبان فرانسه پرداخت. در آن زمان شیخ محمد خیابانی شروع به قیام معروف خود کرد، تقی رفعت نیز او را همراهی کرده و مسئول کارهای فرهنگی آن شد. وی همچنین دارای چند شهر کلاسیک فارسی همچنین نمایشنامه اجرا شده در تبریز است. در نهایت، تقی رفعت پس از شکست شیخ محمد خیابانی در قیام خود و کشته شدن وی، اقدام به خودکشی کرد و موفق شد. وی یکی از پیشاهنگ‌های نقد ادبی ایران بود که به سه زبان ترکی، فارسی و فرانسه تسلط داشت.

تقی رفعت؛ از جمله نویسندگان تبریزی پیرو شیخ محمد خیابانی - ویکیپدیا
تقی رفعت؛ از جمله نویسندگان تبریزی پیرو شیخ محمد خیابانی - ویکیپدیا

بهمن سرکاراتی و مهری باقری؛ نویسندگان تبریزی ماندگار

علت اینکه این دو نویسنده تبریزی را کنار هم آورده‌ایم این است که بهمن سرکاراتی و مهری باقری همسر هم بودند. هر دوی آن‌ها استاد دانشگاه تبریز بودند. بهمن سرکاراتی استاد زبان‌های باستانیِ ایران و عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی، و همچنین معاون علمی و پژوهشی قبلی فرهنگسان بود، مهری باقری نیز استاد زبان‌شناسی و زبان‌های ایرانی باستان بود و در سال 1380 به عنوان یکی از چهره‌های ماندگار از تبریز معرفی شد. انتشارات و آثار هر دوی آن‌ها در حوزه‌های تحصیلی و رشته‌های خودشان بود. البته باید به این نکته توجه داشت که مهری باقری متولد تهران بود.

مهری باقری و کتاب بهمن سرکاراتی؛ عکس از ایبنا
مهری باقری و کتاب بهمن سرکاراتی؛ عکس از ایبنا