موزه تاریخ طبیعی آذربایجان یا موزه حیات وحش تبریز

موزه تاریخ طبیعی آذربایجان که همچنین با نام موزه حیات وحش تبریز نیز شناخته می‌شود، یکی از موزه‌های دیدنی تبریز است که در محل اداره کل محیط زیست استان آذربایجان شرقی (ابتدای خیابان آزادی از سمت آبرسان) واقع شده است. تأسیس این موزه به سال 1372 برمی‌گردد و یکی از کامل‌ترین و بزرگ‌ترین موزه‌های تاریخ طبیعی ایران به شمار می‌رود. عمده اشیای قابل بازدید در این موزه پیکره‌های تاکسیدرمی جانوران و گیاهان گوناگون (حیات وحش) مناطق مختلف کشور و به ویژه منطقه آذربایجان است. برخی گونه‌های دیگر نیز به جانوران مهاجر و همچنین گونه‌های سرتاسر جهان اختصاص دارد. در کل می‌توان گفت در این موزه 38 گونه پستاندار، 49 گونه پرنده، 13 گونه خزنده، 9 گونه آبزی و 2 نوع سنگواره و سخت‌پوست و بند‌پا وجود دارد. همچنین نمونه‌هایی از پستانداران بزرگ علفخوار مانند قوچ البرز مرکزی، قوچ اوریال، قوچ ارمنی و بز وحشی در این موزه به چشم می‌خورد. در کنار پیکره‌ها و انواع حیوانات و گیاهانی که دیده می‌شود، در موزه تاریخی طبیعی تبریز اطلاعات بسیار ارزشمندی در مورد پیکره‌ها و همچنین اهمیت حفاظت از محیط زیست ارائه کرده و یکی از اهداف والای آن ترسیم سیمای اکولوژیک طبیعت و تعیین جایگاه آن در شبکه حیات جامعه است.

موزه تاریخ طبیعی آذربایجان - عکس از تبریزتوریست
موزه تاریخ طبیعی آذربایجان - عکس از تبریزتوریست

موزه تاریخ طبیعی، که به آن همچنین موزه حیات وحش تبریز نیز گفته می‌شود، یکی از موزه های تبریز است که با مساحتی در حدود 200 متر در محل اداره حفاظت محیط زیست استان آذربایجان شرقی در سال 1372 تأسیس شده است. با اینکه مساحت موزه تاریخ طبیعی تبریز آنچنان وسیع و گستره نیست، اما با این همه، یکی از بزرگ‌ترین و کامل‌ترین مجموعه‌ی تاریخ طبیعی ایران و شمال غرب کشور است. این موزه، همانطور که از نامش نیز پیداست محل نمایش پیکرهای تاکسیدرمی حیوانات و جانوران مختلف منطقه آذربایجان و سایر نقاط ایران (و بعضاً جهان) پس از آماده‌سازی است. مراحل آماده‌سازی نیز شامل جمع‌آوری علمی، ضد عفونی، آرایش و جایگذاری در ویترین‌های مخصوص می‌شود. از جمله حیواناتی که در این موزه به چشم می‌خورد عبارتند از پرندگان، چرندگان، حشرات، خزندگان (برخی گونه‌های نادر). البته این موزه تنها متعلق به حیوانات نیست؛ بلکه مجموعه‌های متنوعی از گیاهان بخش دیگر این موزه را تشکیل می‌دهد.

موزه تاریخ طبیعی آذربایجان - عکس از وبسایت دانا
موزه تاریخ طبیعی آذربایجان – عکس از وبسایت دانا

دسترسی به موزه تاریخ طبیعی آذربایجان

خبر خوش اینکه این موزه در یکی از پر رفت‌وآمدترین مناطق تبریز واقع شده است: چهارراه آبرسانی. اما خبر بد اینکه این مکان در اکثر ساعات اداری و ساعات بازدید یکی از شلوغ‌ترین مکان‌های تبریز به شمار می‌رود و شاید نتوانید به راحتی در اطراف آن جای پارک پیدا کنید. آدرس دقیق موزه تاریخ طبیعی آذربایجان به این صورت است: چهارراه آبرسانی، ابتدای بلوار آزادی به سمت میدان جهاد، نرسیده به مسجد طوبی، اداره کل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی (طبقه زیرزمین).

اشیای داخل موزه

همانطور که قبلاً نیز به آن اشاره شد، در موزه تاریخی طبیعی آذربایجان یا تبریز، ۳۸ گونه پستاندار، ۴۹ گونه پرنده، ۱۳ گونه خزنده، ۹ گونه‌آبزی، دو نوع سنگواره و نمونه‌هایی از سخت‌پوستان و بندپایان به نمایش گذاشته شده است که در نوع خود یکی از کامل‌ترین مجموعه‌های تاریخی طبیعی کشور را تشکیل می‌دهد. این نمونه‌ها به شکل تمام بدن، نیمه بدن، سر و گردن، و اسکلت در فضای محصور یا آزاد قرار گرفته‌اند. چینش غرفه‌ها نیز به شکل دیوارما بر اساس نوع گونه‌ها انجام شده است. البته ناگفته نماند که به کمک دکوراسیون و نقاشی‌های تعبیه شده، تا حدی محیط و شرایط زندگی این حیوانات نیز به نمایش گذاشته شده است.

از جمله پیکرهای بارز و مهمی که در این موزه خواهید دید، پیکر جانوران مارال، شوکا، پلنگ ،خرس قهوه‌ای، کل و بز وحشی، سیاه گوش، گربه وحشی و پرندگانی همچون سیاه خروس، قرقاول، دراج، طرلان، و چند پرنده شکاری دیگر هستند. یک غرفه نیز برای نمایش ماکت دایناسورهای دوران دوم زمین‌شناسی تعبیه شده است که حیات و زندگی 50 میلیون سال پیش را به نمایش گذاشته‌اند.

همچنین در سه غرفه در فضای آزاد، دیگر انواع پرندگان مهاجر و آبزی مانند اردك سرسفيد، دورناي طناز، قوي فريادكش، فلامينگو، پليكان سفيد، آنقوت و فيلوش که متعلق به زیستگاه‌های آبی و تالابی استان و سایر نقاط ایران هستند به نمایش گذاشته شده است که همگی نشان از تنوع حیات جانوری در فلات ایران هستند.

در غرفه‌ای دیگر نیز انواع ماکیان استان را می‌بینیم، از جمله گونه نادر قرقاول ارسباران، كبك، كبك چيل و دراج. در موزه تاریخ طبیعی تبریز فقط یکی از گونه‌های شاخص ارسباران، یعنی سیاه خروس قفقازی به صورت عکس ارائه شده است و نمونه واقعی آن در دسترس نیست.

بخش دیگر این موزه نیز به پستانداران عظیم الحثه علفخوار اختصاص یافته است که در آن گونه‌هایی همچون قوچ البرز مركزي، قوچ اوريال (بزرگ‌ترین قوچ وحشی ایران)، قوچ ارمني (مربوط به مناطق سهند) و بز وحشي يا پازن و مارال يا گوزن قرمز را می‌بینیم.

از جمله سایر پیکرهای غیر بومی وارد شده به منطقه نیز می‌توان به ونه گوزن، گوزن كاريبو، شاموا، قوچ ماركوپولو بزرگترين گونه قوچ‌هاي وحشي، قوچ برفي، قوچ بربري، شير آفريقايي، گورخر آفريقايي و گنو به شكل تاكسيدرمي نيم تنه و سر و يا پوست اشاره کرد.

در قسمت خزندگان نیز انواع مارها، خزنده‌ها و دوزیست‌ها را می‌بینیم که شامل بزمجه بياباني، آگاماي قفقازي، افعي – البرزي، افعي زنجاني، گرزه مار و چند گونه ديگر می‌شود.

اطلاعات ارائه شده در موزه تاریخ طبیعی

در نمونه‌های ارائه شده در این موزه، اطلاعات کاملی از مشخصات گونه ارائه شده است که عبارتند از نام، نام علمي، رژيم غذايي، زادآوري، پراكنش جغرافيايي و نحوه تهيه. همچنین اطلاعات کاملی در مورد سیر طبیعی حیات زیستکره‌ای برای هریک از نمونه‌ها ارائه شده است.

هدف این نوع موزه‌ها، یعنی موزه‌های تاریخ طبیعی در سرتاسر دنیا خزانه‌ای برای حفظ سرمایه‌های زیستی و ملی است که در این نوع موزه‌ها، شناسایی، طبقه‌بندی، نگهداری می‌شوند. از سایر اهداف نیز مصارف حوزه‌ی آموزشی و پژوهشی در جهت ارتقای سطح آگاهی، دانش و فرهنگ محیط زیستی مردم و آگاهی از گونه‌های گیاهی و جانوری منطقه‌ی خویش است.