مجموعه بازار تبریز

بازار تبریز یکی از مهم‌ترین عناصر گردشگری، فرهنگی و تاریخی شهر تبریز است که با مساحتی بیش از یک کیلومتر مربع، از بزرگ‌ترین بازارهای سرپوشیده و مسقف جهان به شمار می‌رود و به عنوان یکی از میراث‌های جهانی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. رونقی که بازار تبریز از گذشته تا به امروز داشته است، بیشتر به سبب قرارگیری آن در مسیر جاده ابریشم بوده است که تا به امروز نیز همین رونق و کاربرد خود را حفظ کرده است. جالب است بدانید که تاریخ دقیق بنای این بازار مشخص نیست و تنها شواهدی از جهانگردان و گردشگران سده‌ی چهارم هجری تا دوره قاجار در دست است. شکوه و زیبایی بازار بزرگ تبریز به تعریف و تمجید آن پرداخته‌اند، از جمله ابن بطوطه، مارکو پولو، جاکسن، اولیای چلبی، یاقوت حموی، گاسپار دروویل، الکسیس سوکتیکف، ژان شاردن، اوژن فلاندن، جان کارت‌رایت، جملی کاردی، کلاویخو، رابرت گرنت واتسن، حمدالله مستوفی و مقدسی. با توجه به طراحی و گستره‌ای که این بازار دارد، از همان دیرباز، بازار تبریز یکی از اصلی‌ترین مراکز داد و ستد مردم محلی و همچنین کل کشور حسوب می‌شود.

مروری بر تاریخ داد و ستد در بازار تبریز

از نیمه‌های دوم سده 13 هجری، تاجران انگلیسی‌تبار از طریق جاده ابریشم کالاهای تجاری خود را به بازار تبریز منتقل می‌کردند و در زمان عباس میرزا بود که این بازار درواقع به مرکز تجارت انگلیسی‌ها تبدیل شد. پس از سده سیزدهم نیز این بازار به یکی از اصلی‌ترین پایگاه‌های تجارت اروپایی و مناطق شمالی ایران محسوب شد و در سال 1256 این شهر 25 الی 33 درصد کل تجارت کشور را از آن خود کرده بود که حتی از تهران نیز پیشی گرفت. تا سال 1285 نیز تبریز مرکز تجارت ایران با آسیای میانه شد. از ارکن اصلی و اساسی بازار تبریز پیش از این ارامنه بودند، به ویژه با تاجران روس. ارامنه تجارت‌ زیادی با اروپا داشتند، به طوریکه برای اولین بار، ارامنه گرجستان کالای انگلیسی را خریداری کرده و وارد مناطق شمالی ایران کردند.

موقعیت جغرافیایی و آدرس بازار بزرگ تبریز

چیزی که امروزه از آن هسته مرکزی تبریز گفته می‌شود در واقع بازار تبریز را پوشش می‌دهد. از آنجایی که بازار تبریز مساحتی بیش از یک کیلومتر مربع دارد، و مکانی وسیع را شامل می‌شود، نمی‌توان آدرس دقیقی برای آن ارائه کرد! چراکه با توجه به کاری که در بازار دارید می‌توانید مسیرهای مختلفی را برای دسترسی به آن انتخاب کنید. در آدرس‌دهی محلی بازار به کل این محدوده و گستره گفته می‌شود. محدوده بازار از شمال به بخش‌های شمالی رودخانه مهران رود (میدان چایی)، از جنوب به خیابان جمهوری اسلامی، از شرق به عالی قاپو (مجموعه کاخ‌های ولیعهد نشین) و از سمت غرب به مسجد جامع محدود می‌شود.

ناگفته نماند که بخش‌های شمالی رودخانه مهران‌رود با توجه به اینکه از کل بازار جدا مانده و زیاد توسعه نیافته است، امروزه دیگر چندان اهمیت نداشته و بیشتر بازار به بخش جنوبی رودخانه اطلاق می‌شود. همچنین احداث خیابان‌های دارایی، شهدا، فردوسی، شهید مطهری، چایکنار و جمهوری اسلامی نیز در محدود بازار انجام شده که منجر به تکه تکه شدن و تخریب بخش‌هایی از بازار تبریز شده است. گذرهای داخلی تبریز بین چهار تا پنج متر عرض داشته و ارتفاع آن‌ها پنج الی شش متر است.

برای دسترسی به بازار مسقف تبریز تقریباً می‌توانید از اکثر خطوط اتوبوسرانی استفاده کنید. البته اطمینان حاصل کنید که این بازار در ایام خاص و در زمان اوج ترافیک، به شدت مملو از جمعیت بوده و شاید به راحتی نتوانید جای پارک پیدا کنید.

فضاها و تقسیم‌بندی داخلی بازار

طراحی بازار تبریز از همان قدیم مبنی بر این بود که بتوان تمام نیازها را در داخل خودِ آن برطرف کرد. یعنی طراحی بازار تاریخی تبریز به گونه‌ای است که بتواند مانند یک شهر مستقل عمل کند! حجره‌ها، دکان‌ها و فضاها و بناهای داخلی بازار همگی مبنی بر این هستند. در این صفحه بر آن شدیم فضاها و بناهای داخلی بازار تبریز را به صورت دسته‌بندی شده و فهرست‌وار ارائه دهیم و در صورت نیاز توضیحاتی برای آن‌ها ارائه شده است.

بازارها

بازارها بخش‌های اصلی این مکان گردشگری محسوب می‌شوند که تعریف آن با راسته‌بازار دارای همپوشانی‌های زیادی است. برای مثال، بازار قند فروشان برای خود هم بازار است و هم تیمچه، و گاهی به آن راسته نیز گفته می‌شود. راسته‌بازارها معابر عمومی و مسقف بازار هستند که درب ورودی ندارند، به عبارت دیگر راسته‌بازارها مسیرهایی هستند که بخش‌های مختلف بازار را به هم متصل می‌کنند، و در طول مسیر نیز حجره‌ها و بناهایی را شامل می‌شوند.

فهرست بازارها

بازار امیر

بازار مقبره

بازار کفاش‌ها

بازار حرمخانه

بازار سجاد

بازار معبر العلما

بازار نجاران

بازار صفی

بازار حسینیه

بازار قیزبستی

بازار بلورفروشان

بازار مسجد جامع

بازار گونی فروشان

بازار کاغذ فروشان

بازار سراجان

بازار کلاهدوزان

بازار جعفریه

بازار آینه سازان

بازار شریف العلما

بازار دلاله زن بزرگ

بازار مسگران

بازار یمن دوزان

بازار قند فروشان

بازار قند فروشان کوچک

بازار دلاله زن کوچک

بازار جام‌برها

بازار بزازان

بازار سعدیه

بازار پنبه فروشان

بازار شیشه‌گرخانه

بازارچه‌ها

فهرست بازارچه‌ها

بازارچه کره‌نی‌خانه

بازارچه انگجی

بازارچه سرخاب

بازارچه شتربان

بازارچه یخچال

راسته‌بازارها

فهرست راسته‌بازارها

راسته بازار صادقیه

راسته بازار قدیم

راسته بازار جدید

راسته بازار شهیدی

راسته بازار حاج علی اکبر

تیمچه‌ها

تیمچه‌ها اغلب دارای سقف گنبدی و آجرکاری هستند که با سبکی خاص ساخته می‌شوند. تیمچه‌ها دارای درب‌های ورودی بزرگی هستند و سرایدارانی با نام «اوداباشی» در آن‌ها ساکن است. فضای عمومی تیمچه محل انبار کالاها، زیرزمین مخصور انبار و حفظ کالا، اتاق خجره همکف که محل تجارت، و طبقه بالا نیز مخصوص استراحت و اسکان در ایام قدیم بود.

فهرست تیمچه‌ها

تیمچه حاج صفر علی

تیمچه حاج محمد قلی

تیمچه حاج تقی

تیمچه حاج شیخ اول

تیمچه حاج شیخ دوم

تیمچه حاج شیخ سوم

تیمچه مظفریه

تیمچه شیخ کاظم

تیمچه فتحعلی بیگ

تیمچه بادامچی‌لار

تیمچه امیر شمالی

تیمچه شعربافان کوچک

تیمچه شعربافان بزرگ

تیمچه امیر جنوبی

تیمچه خرازی‌ها

تیمچه حاج رحیم

تیمچه میرزا شفیع

تیمچه ملک

کاروانسراها

کاروانسرا مکان‌هایی هستند که در قدیم صاحبان کسب و کارها بار خود را در حیاط و محوطه آن تخلیه می‌کردند. در دورتادور کاروانسرا نیز اتاق‌ها، حجره‌ها، و انبارهای مختلفی برای تجارت وجود داشت. اکثر حیاط کاروانسراها دارای فضای سبز و استخر و فضایی روباز برای تنفس بهتر بر بالای گنبود بازار بود.

فهرست کاروانسراها

کاروانسرای همت علی

کاروانسرای کشمشچیلر

کاروانسرای نصریه

کاروانسرای کچه چی‌لر

کاروانسرای امیر

کاروانسرای صاحب دیوان

کاروانسرای گرجیلر

کاروانسرای میرزا مهدی

کاروانسرای میرزا اسماعیل

کاروانسرای میرزا محمد

کاروانسرای حاج محمد قلی

کاروانسرای حاج حسین قدیم

کاروانسرای حاج حسین میانی

کاروانسرای حاج حسین جدید

کاروانسرای میرزا ابوالحسن

کاروانسرای ایکی قاپیلار

کاروانسرای در عباسی

کاروانسرای شاهزاده کوچک

کاروانسرای شاهزاده بزرگ

کاروانسرای میرزا شفیع

سراها

سرا به واحدهایکوچک‌تر و حیاط روباز کوچک‌تر از کاروانسرا گفته می‌شود، که در گذشته باربرهایی که چهارپایی برای حمل بار نداشتند به این بخش وارد می‌شدند.

فهرست سراها

سرای میرزا جلیل

سرای امید

سرای آلمانی‌ها

دالان‌ها

دالان، همانطور که از نام آن نیز پیداست، تیمچه‌ها و سراها را به بازار اصلی راه می‌دادند.

فهرست دالان‌ها

دالان خان

دلان متقالچی

دالان میانه

دالان کمپانی

دالان سقط فروشان

دالان میرزا شفیع

دالان آقا

دالان خونی

دالان میرزا ابوالحسن

دالان میرزا جلیل

دالان شیخ کاظم

دالان حاج ابوالقاسم دوم

دالان حاج ابوالقاسم اول

دالان حاج علی اکبر

دالان هاشمیه

دالان بانک ملی

دالان حاج شیخ

دالان میرزا محمد

دالان عباچی

مدرسه‌ها

همانطور که قبلاً نیز به آن اشاره شد، قرار بر این بود که نیازهای بازار تبریز در داخل خود رفع شود، که احداث مدارس نیز از جمله اقدامات مربوط به همین هدف است.

فهرست مدرسه‌ها

مدرسه انوری

مدرسه اکبریه

مدرسه حسن پادشاه

مدرسه طالبیه

مسجدها

مسجد نیز از جمله یکی از عناصر مهم این بازار است که تعداد آن کم نیست.

فهرست مسجدها

مسجد سید علی آقا

مسجد ثقه الاسلام

مسجد مفید آقا

مسجد شهید قاضی

مسجد شهیدی

مسجد خلخالی

مسجد قزللی

مسجد 63 ستون

مسجد امام جمعه

مسجد حاج محمد قلی

مسجد حجت الاسلام کوچک

مسجد حجت الاسلام

مسجد جامع

مسجد خاله اوغلی

مسجد دینوری

مسجد کوچک

مسجد تاریخی

مسجد قره باغی‌ها

مسجد اهری

مسجد دلاله زن کوچک

مسجد مدرسه صادقیه

مسجد مولانا

مسجد حاج صفر علی

مسجد جامع حسن پادشاه

مسجد آیت الله خسروشاهی

آلچاق مسجد

حمام‌ها و گرمابه‌ها

از جمله دیگر نیازهایی که در گذشته با سفرهای دور و دراز مسافرها و تاجرها داشتند استخمام بود که در این بازار مکان‌هایی برای این منظور تعبیه گردیده است.

فهرست حمام‌ها

حمام جهانگیر خان

حمام شتربان

حمام شهید قاضی

حمام رضوی

حمام میرزا مهدی

حمام سید گلابی

سایر عناصر بازار تبریز

سایر عناصر

کتابخانه کلکته‌چی

کتابخانه جعفریه

میدان صاحب الامر

بقعه صاحب الامر

چهار قبور

مقبره آیت الله قاضی

پل بازار میدان

پل بازار صادقیه

یخچال صادقیه

زورخانه گرشسب

چهارسوق صادقیه

چهارسوق بتچیلر

گذر دباغ خانه

کوچه مسجد جامع

خانه کوچه مشکیان

انبار پشم

آتش‌سوزی در بازار تبریز

حدود ده سال پیش یک آتش سوزی گسترده در این بازار رخ داده بود. اخیراً نیز در اردیبهشت‌ماه سال 1398، پس از ده سال یک آتشسوزی گسترده دیگر در بازار رخ داد که منجر به سوخته شدن صدها مغازه و 29 مجروح شد. البته فعلاً گفته می‌شود این آتشسوزی غیر عمد بوده است.