مساجد تاریخی تبریز

مساجد تاریخی تبریز پس از خانه‌های تاریخی و موزه‌ها، بیشترین قسم بناهای تاریخی تبریز را به خود اختصاص داده است. به همین منظور بر آن شدیم یک صفحه جامع برای معرفی مختصر و فهرست‌وار مسجد های تاریخی تبریز تهیه کنیم. مسجد همواره در تاریخ اسلام یکی از مکان‌های مذهبی مهمی برای تمام افراد شهر محسوب می‌شود که گردهمایی‌ها و تصمیم‌گیری‌هایی (به ویژه در ایام قدیم) در رابطه با محل در آنجا گرفته می‌شد. شهر تبریز نیز از نظر مساجد تاریخی بسیار غنی بوده و تعداد مساجد تاریخیِ آن به بیش از 40 مسجد می‌رسد. در این نوشته سعی کرده‌ایم تمام مسجدهایی که توانسته‌ایم اطلاعاتی برای آن پیدا کنیم را به صورت خلاصه معرفی کنیم.

این نوشته همچنین برای آن دسته از افرادی که به دنبال فهرستی جامع از مسجدهای تاریخی تبریز هستند نیز کاربرد خواهد داشت. از جمله، افرادی که نیازمند تهیه یک تحقیق در مورد مساجد تاریخی شهر تبریز هستند یا آن‌هایی که به دنبال یکی از مسجدهای تاریخی تبریز در جدول هستند. در تهیه این فهرست سعی شده است اطلاعات کلی و مختصری در رابطه با هریک مسجدها فراهم گردد. برخی از بناها نیازمند توضیح بیشتر هستند که با استفاده از لینک به مطلبی دیگر در داخل سایت توضیحات کامل ارائه شده است. برای مثال مسجد کبود یک مسجد تاریخی در تبریز است که توضیح و ارائه آن در یک پاراگراف میسر نیست، به همین منظور صفحه‌ای جداگانه و کامل برای آن تهیه شده و در این مطلب به آن لینک شده است.

لیست تمام مساجد تاریخی تبریز

مسجد کبود

مسجد شهداء

مسجد ملاکربلایی علی

مسجد استاد و شاگرد

مسجد میر محمود آقا

مسجد خونی

مسجد ثقه الاسلام

مسجد امام جمعه

مسجد کلکته‌چی

مسجد کریم‌خان

مسجد دال ذال

مسجد میدان مقصودیه

مسجد پل سنگی

مسجد سید علی آقا

مسجد قراملک

مساجد داخل بازار تاریخی تبریز

مسجد جامع (جمعه مسجد)

مسجد حجت‌الاسلام

مسجد خاله اوغلی

مسجد میرزا صادق آقا دینوری

مسجد مفیدآقا

مسجد قیزللی (میرزا یوسف آقا)

مسجد مقبره

مسجد مجتهد

مسجد هفتاد ستون

مسجد آیت‌الله شهیدی

مسجد مولانا (سید المحققین)

مسجد دباغ خانه

مسجد حاج صفرعلی

مسجد بادکوبه‌ای

مسجد اشراقی

مسجد صادقیه

سایر مساجد تاریخی تبریز

مسجد بنی‌هاشم

مسجد کوچک

مسجد خلخالی

مسجد حاج غفار

مسجد قره باغی

مسجد سفید

مسجد ایپکچیلر (آیت الله اهری)

مسجد آیت الله خسروشاهی

مسجد شهید صدوقی

مسجد حضرت فاطمه

مسجد زاویه

مسجد حاج جعفردایی

مسجد امامزاده (حاجت)

در ادامه به صورت مختصر تمام مساجد تاریخی تبریز معرفی شده‌اند.

مسجد کبود؛ برترین مسجد تاریخی در تبریز

شاید اولین مسجدی که در میان مساجد تاریخی تبریز در ذهن هر فرد تبریزی تداعی شود همین مسجد کبود باشد. مسجد کبود، که مابین خیابان خاقانی و چهارراه شهید بهشتی (منصور سابق) واقع شده است، یکی از برترین و زیباترین مساجد تاریخی مربوط به دوران حکمرانی قراقویونلوها در قرن نهم هجری شهر تبریز است. مسجد کبود در ترکی به نام گؤی مچید و همچنین مسجد جهانشاه نیز معروف است. قدمت این مسجد به بیش از 600 سال می‌رسد. از مهم‌ترین ویژگی‌های این مسجد که نام آن نیز از آن گرفته شده است تنوع و ظرافیت کاشیکاری‌های لاجوردی رنگ آن است که باعث شده با عنوان فیروزه جهان اسلام نیز شناخته شود، این شهرت و زیبایی را از همان سردر ورودی مسجد با تمام وجود احساس خواهید کرد.

مسجد کبود تبریز - عکس از حساب اینستاگرامی negar._.abz
مسجد کبود تبریز - عکس از حساب اینستاگرامی negar._.abz

مسجد شهداء یا مسجد شازدا (شاهزاده)

مسجد شهدا یکی از مساجد تاریخی تبریز است که زیاد زبان زد عام نیست و شاید اکثر مردم آن را نشناسند. این مسجد به دوره قاجار برمی‌گردد و در خیابان معاصر، جنوب میدان شهدا واقع شده است. این مسجد همچنین با نام مسجد شازدا یا شاهزاده نیز شناخته می‌شود. این مسجد دارای ستون‌های سنگی بوده که به صورت منظم کنار هم قرار گرفته‌اند. این مسجد در زمان نایب السلطنه عباس میرزا ساخته شده و از آن زمان به مسجد ولیعهد، شاهزاده و شازدا (ترکی) شناخته می‌شود. مسجد شهدا اخیراً توسط اداره میراث فرهنگی استان مورد مرمت و تعمیر اساسی قرار گرفته و به گزارش تبریز مدرن، اخیراً نورپردازیِ بسیار زیبایی برای آن اعمال شده است که در دل شب بدرخشد.

مسجد شهدا - عکس از وبسایت تبریزمدرن
مسجد شهدا - عکس از وبسایت تبریزمدرن

مسجد جامع؛ از مساجد تاریخی بازار تبریز

مسجد جامع تبریز یکی از مساجد تاریخی بازار تبریز است که در دل بازار تبریز واقع شده است. این مسجد در کتاب‌های تاریخی همچنین با نام مسجد جامع کبیری نیز شناخته می‌شود. مسجد جامع از ابتدا تا به امروز مسجد جامع تبریز باقی مانده است. قدمت این مسجد تاریخی در تبریز به دوران سلجوقیان برمی‌گردد و در دوره قاجار بازسازی شده است. مسجد جامع تبریز در خیابان شهید مطهری، روبروی خانه مشروطه واقع شده است. از ویژگی‌های خاصی که در این مسجد می‌بینیم این است که محراب این مسجد قدیمی‌ترین محراب شهر تبریز است. همچنین از دیگر ویژگی‌های دیدنی این بنا شبستان ستون‌دار آن است. مسجد جامع در مرکزیت بازار تبریز واقع شده و در واقع بازار تبریز به دور آن ساخته شده و کم کم به آن اضافه شده‌اند.

مسجد جامع تبریز - عکس از حساب اینستاگرامی moein.sharifzadeh
مسجد جامع تبریز - عکس از حساب اینستاگرامی moein.sharifzadeh

مسجد میرزا صادق آقا دینوری؛ از مساجد تاریخی بازار تبریز

مسجد میرزا صادق آقا دینوری تبریز به دوران قاجار بر می‌گردد که بازار مسجد جامع، در جانب شمالی دالان مدرسه طالبیه و ورودی مسجد جامع واقع شده است. از ویژگی‌های بارز این مسجد تاریخی در تبریز 23 ستون سنگی با قطر زیاد و زینت‌یافته مقرنس است که سقف آجری با 34 گنبد نیم دایره‌ای منظم را سر پا نگه داشته‌اند. البته ناگفته نماند این مسجد تاریخی تبریز دارای کفشکن بسیار باریک و شبستانی بسیار بزرگ است. مسجد میرزا صادق آقا با اینکه قدمت زیادی دارد، اما کاملاً معلوم نیست که در چه تاریخی بنا شده است. حاج میزا محمدعلی قاضی طباطبایی در یادداشت‌های خود می‌نویسد که این مسجد از آثار مرحوم میرزا مهدی قاضی است. در کل در مورد تاریخ این مسجد احتمالات زیادی وجود دارد.

عکس مسجد میرزا صادق دینوری - عکس از ویکی پدیا
عکس مسجد میرزا صادق دینوری - عکس از ویکی پدیا

مسجد مجتهد؛ از مساجد تاریخی بازار تبریز

مسجد مجتهد تبریز که به آن همچنین مسجد 63 ستون نیز گفته می‌شود یکی از مساجد تاریخی تبریز مربوط به دوره قاجار است. مسجد مجتهد در جنب غربی بازار تبریز واقع شده است. مسجد مجتهد به حاج میرزا باقر مجتهد منسوب است بوده و از شبستان بسیار بزرگی تشکیل شده است. این شبستان در کل 80 گنبد ضربی آجری و 63 ستون قطور دارد. سطح این مسجد پایین‌تر از سطح بازار تبریز بنا شده است. البته گفته می‌شود مسجدی که قبلاً در محل وجود دارد توسط حاج میرزا باقر مجتهد توسعه یافته است. مسجد مجتهد از روبرو به بازار نجاران تبریز می‌رسد و در سال 1381 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

عکس مسجد مجتهد تبریز - عکس از آیدین تبریزی
عکس مسجد مجتهد تبریز - عکس از آیدین تبریزی

مسجد ملاکربلایی علی در پیاده راه تربیت

مسجد ملا کربلایی علی، واقع در پیاده‌راه یا بازار تربیت، تاکنون توجه زیادی را از سوی گردشگران و همچنین مسئولین حوزه گردشگری به خود جلب نکرده است. این مسجد تاریخی در تبریز مربوط به دوره پهلوی اول است و به دلیل قرار گیریِ آن در بازار تربیت، عمده نمازگزاران این مسجد را اصناف، کسبه و بازاریان این پیاده‌راه مهم تبریز تشکیل می‌دهد و به عنوان یک مکان مذهبی شناخته می‌شود و بیشتر یک اثر ملی است، نه یک مکان گردشگری یا تفریحی. مسجد ملا کربلایی علی، به جز اطلاعات قید شده اطلاعات ثبت شده‌ی دیگری ندارد و باید برای شناخت بهتر این مسجد تحقیقاتی انجام گرفته و نتایج آن ثبت و منتشر شود.

مسجد ملا کربلایی علی از وبسایت نسیم تبریز
مسجد ملا کربلایی علی از وبسایت نسیم تبریز

مسجد استاد و شاگرد (سلیمانیه، علائیه)

مسجد استاد شاگرد (سلمیانیه، علائیه) یکی دیگر از مسجدهای تاریخی تبریز است که در نزدیکی بازار تبریز در خیابان فردوسی (پشت دبیرستان دخترانه بنت الهدی) در تقاطع محققی (امین) در محله میار میار واقع شده است. قدمت این مسجد به دوره‌ی چوپانی، صفوی و قاجار برمی‌گردد. در اوایل بنای این اثر به دستور شیخ حسن چوپانی، این مسجد با نام سلمیانیه شناخته شد و چون عبدالله صیرفی به همراه شاگردش مسئول کتابت کتیبه این مسجد بودند، این مسجد بعدها با نام مسجد استاد و شاگرد شناخته شد. این مسجد بر اثر زمین‌لرزه‌های مختلف چندبار کاملاً مخبور شده و کتیبه مذکور نیز در این اثر از بین رفته است. اما در دوره قاجار، این مسجد یکبار توسط بار میرزا، یکبار توسط میرزامحمد قراجه داغی آوانسری در 1295 قمری و بار سوم توسط محمدآقا اردبیلی در سال 1338 قمری جمعاً سه بار تعمیر اساسی شده است.

مسجد استاد شاگرد - عکس از ویکی پدیا
مسجد استاد شاگرد - عکس از ویکی پدیا

مسجد مولانا (سید المحققین)؛ از مساجد تاریخی بازار تبریز

مسجد مولانا یا سید المحققین در انتهای بازارچه دباغ خانه در داخل بازار تاریخی تبریز واقع شده و قدمت آن به اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی برمی‌گردد. مسجد مولانا، به نماد وقف در بازار تبریز مشهور است. این مسجد حدود 25 متر طول و 15 متر عرض است، و هشت ستون سنگیِ بزرگ 15 گنبد آجری و یکنواخت آن را تا کنون سر پا نگه داشته است. این ستون‌ها همگی دارای سرستون‌های سنگی و در دو ردیف داخل مسجد کنار هم قرار گرفته‌اند. نخستین امام این مسجد تاریخی در تبریز مرحوم حاج سید المحققین فرزند نظام العلما بود که به همین دلیل نام مسجد سید المحققین به وی منتسب است.

مسجد مولانا یا سید المحققین تبریز - عکس از وبسایت تبریز آرت
مسجد مولانا یا سید المحققین تبریز - عکس از وبسایت تبریز آرت

مسجد تاریخی میر محمود آقا تبریز

یکی دیگر از مسجدهای تاریخی تبریز که در سرتاسر اینترنت و منابع گردشگری به آن پرداخت نشده است مسجد میر محمود آقا است. مسجد تاریخی میر محمود آقا مربوط به دوره قاجار است و در خیابان ششگلان تبریز واقع شده است. نکته مثبتی که در مورد مسجد میر محمود آقا وجود دارد طرح نورپردازی زیبای آن است که حدود 3 الی 4 سال پیش اعمال شده و به بهره‌برداری رسید. هدف از این نورپردازی‌ها این است که چهره شهر به هنگام شب شادابی و نشاط زیادی را در چشم مخاطب تداعی کرده و بیشتر به استانداردهای جهانی نزدیک شود.

مسجد میر محمود آقا تبریز عکس از وبسایت زیباسازی شهرداری تبریز
مسجد میر محمود آقا تبریز عکس از وبسایت زیباسازی شهرداری تبریز

مسجد خونی (قانلی مچید)

مسجد خونی با نام جالب و پر آوازه‌ای که دارد یکی از مساجد تاریخی تبریز و یادگار معماری دوره صفوی است. این مسجد در محله قدیمی چرنداب واقع شده است. این مسجد در میان افراد بومی با نام «قانلی مچید» نیز شناخته می‌شود. اینکه چرا این نام به این مکان منتسب شده است سه عقیده کلی وجود دارد. اول، وجود اختلاف‌هایی برای دسته عزاداری محله کوچه باغ و ایجاد درگیری و ازدحام و کشته شدن فردی در محرم سال 1295 هجری قمری، دوم فوت یک کارگر در اثر پرتاب پاره آجری به سوی کارگر از طرف بنا و معمار، و سوم، تسلط عثمانیان بر تبریز و کشته شدن فردی به دلیل اختلاف‌های موجود بین مذهب شیعه و سنی.

عکس مسجد خونی تبریز - عکس از نصرنیوز
عکس مسجد خونی تبریز - عکس از نصرنیوز

مسجد شهیدی؛ از مساجد تاریخی بازار تبریز

مسجد شهیدی یکی دیگر از مسجد های تاریخی تبریز در دل بازار است. این مسجد در بازاری به همین نام، یعنی بازار شهیدی در داخل بازار قدیم تبریز واقع شده است. مانند بسیاری از مسجدهایی که تاکنون دیدیم، قدمت مسجد شهیدی نیز به دوره قاجار برمی‌گردد. این مسجد ستون‌هایی در چهار ردیف داشته و سقف بلند و فضای دلباز و بزرگی دارد. این مسجد به این دلیل مسجد شهیدی نامیده می‌شود که زیرا مرحوم آیت الله حاج میرزا فتاح شهیدی، از مجتهدان مورد اعتماد تبریزی‌ها، در این مسجد به اقامه نماز ظهر و عصر می‌پرداخت. مسجد شهیدی در قسمت جنوبی بازار قدیم نجاران واقع شده است.

عکس مسجد شهیدی تبریز. عکس از حساب اینستاگرامی javad_mohammadi80
عکس مسجد شهیدی تبریز. عکس از حساب اینستاگرامی javad_mohammadi80

مسجد مقبره یا مسجد تاریخی شاه

مسجد مقبره، واقع در خیابان امام، بازار کفاشان یکی از مساجد تاریخی تبریز مربوط به دوره صفوی است که در سال 1380 به ثبت ملی رسیده است. این مسجد دارای 9 ستون سنگی و بسیار زیباست و با گنبدهای بلند و ضربی در خیابان دارایی اول زیبایی خاصی را به ارمغان آورده است. این مسجد قبلاً با نام مسجد شاه نیز شناخته می‌شد. سقف مسجد مقبره پس از زلزله سال 1193 هجری قمری در تبریز کاملاً فرو ریخت و مرمت و تعمیرات اساسی آن را میرزا مهدی قاضی طباطبایی بر عهده گرفت. مقبره و بقعه خود مرحوم طباطبایی در همین مسجد واقع شده است که باعث شده این مسجد با نام مسجد مقبره معروف شود.

عکس مسجد مقبره تبریز - عکس از وبسایت همگردی
عکس مسجد مقبره تبریز - عکس از وبسایت همگردی

مسجد ثقه الاسلام؛ از بزرگ ترین مساجد تاریخی شهر تبریز

مسجد ثقه الاسلام نیز به دوره قاجار و سال‌های 1265 هجری شمسی بر می‌گردد. این مسجد تاریخی در انتهای خیابات دارایی، جنب بقعه صاحب‌الامر واقع شده است. امامت این مسجد با مرحوم میرزا محمد شفیع ثقه الاسلام (جد مرحوم ثقه الاسلام شهید) بود که دلیل نامگذاری این مسجد نیز همین است. در سال 1291 از طرف شرق مسجد یک طاق و مسجد زمستانی دیگری نیز از همین طرف شرقی برای مسجد احداث و اضافه شد. البته بعدها فضاهای این مسجدهای جنبی نیز به دلیل آسیب‌های وارده همگی به خود مسجد اضافه شده و وسعت آن افزایش یافت. گفته می‌شود این مسجد با بیست ستون سنگی و سی و چهار گنبد آجری یکی از بزرگ‌ترین مساجد تاریخی تبریز به شمار می‌رود.

عکس مسجد ثقه الاسلام تبریز - عکس از ویکیپدیا
عکس مسجد ثقه الاسلام تبریز - عکس از ویکیپدیا

مسجد امام جمعه؛ از مساجد تاریخی بازار تبریز

مسجد امام جمعه تبریز یکی دیگر از چند ده مسجد بزرگ و مهمی است که در داخل بازار بزرگ مسقف تبریز واقع شده است. قدمت این مسجد به دوره صفوی بر می‌گردد. مسجد امام جمعه تبریز در داخل بازار، در جنب بازار مسجد جامع، نزدیکی مدرسه طالبیه واقع شده است. از ویژگی‌های مهم این بنا بیست ستون با سر ستون‌های مقرنس و سی گنبد ضربی آجری است که ستون‌ها در چهار ردیف (هر ردیف پنج ستون) در کنار هم واقع شده‌اند. این مسجد به مسجد سبز نیز شهرت داشته است، زیرا به گفته نادر میرزا، که یکی از نویسندگان دوره قاجار بود، ستون‌های این مسجد به رنگ سبز زینت داده شده‌اند.

مسجد امام جمعه تبریز - عکس از ندا عظیمی؛ وبسایت نسیم تبریز
مسجد امام جمعه تبریز - عکس از ندا عظیمی؛ وبسایت نسیم تبریز

مسجد کلکته‌چی با 400 سال قدمت

یکی دیگر از مساجد تاریخی تبریز مسجد کلکته‌چی است. این مسجد به دوره قاجار بر می‌گردد و آدرس دقیق آن خیابان جمهوری اسلامی، جنب مسجد انگجی، کوچه مدیر شهلاء، میدان ویجویه است. این مسجد دارای سال ساخت و قدمت ساخت دقیقی نیست. برخی معتقدند قدمت این مسجد به 400 سال قبل برمی‌گردد. این مسجد بارها مورد بازسازی و مرمت قرار گرفته و گاهی نیز گفته می‌شود قدمت آن به حدود 100 سال پیش بر می‌گردد. علت شهرت این مسجد به احتمال قوی این است که فردی به نام محمد باقر کلکته، از اهالی همین محل و تاجر چای هندوستان، بانی ساخت این مسجد بوده است.

مسجد کلکته چی تبریز. عکس از حساب اینستاگرامی kafshdoozak169
مسجد کلکته چی تبریز. عکس از حساب اینستاگرامی kafshdoozak169

مسجد کریم‌خان از مهم‌ترین مساجد تاریخی تبریز

مسجد کریم خان، که یکی از مهم‌ترین مساجد تاریخی تبریز است، به دوره قاجار تبریز بر می‌گردد. این مسجد تاریخی تبریز در خیابان امام خمینی، چهارراه شهید بهشتی (منصور) واقع شده است. بنابر اخبار منتشر شده در سال 1397 این مسجد همزمان با اجرای پروژه قطار شهری در حال مرمت و بازسازی است و گفته می‌شود در سال آینده (یعنی 1398) مرمت آن به اتمام خواهد رسید. حجت الاسلام و المسلمین، دکتر سید محمدعلی آل هاشم با بازدیدی که از روند مرمت این مسجد داشت بیان می‌کند که این مسجد با 200 سال قدمت آبروی شهر تبریز است و باید اقدامات مرمت آن به نحو احسن صورت پذیرد که آحاد مردم و گردشگران بتوانند از این مکان مذهبی و گردشگری استفاده کنند.

مسجد کریم خان تبریز - عکس از ایسنا
مسجد کریم خان تبریز - عکس از ایسنا

مسجد دال ذال در محله معروف میار میار

مسجد دال ذال یکی دیگر از مسجد های تاریخی شهر تبریز است که قدمت آن به دوره قاجار بر می‌گردد. این مسجد در خیابان فردوسی، کوچه عین الدوله 5، محله میار میار واقع شده است که اگر راه‌تان به پیاده‌راه و بازار تربیت خورده باشد، ممکن است تابلوی آن را دیده باشد. این مسجد چهار ستون سنگی و نُه گنبد ضربی دارد که گنبد وسطیِ آن بزرگ‌تر و بلندتر از سایر گنبدهاست. ابعاد مسجد چندان بزرگ نیست، اما از نظر تاریخی چون دو امامزاده در جوار همین مسجد مدفون شده‌اند اهمیت زیادی دارد. این مسجد در گذشته همچنین با نام مسجد الدار نیز شناخته می‌شد. یک راه از طاق وسطیِ دیوار غربی به بقعه امامزاده دال و ذال وجود دارد.

مسجد دال ذال تبریز - عکس از وبسایت ایکنا
مسجد دال ذال تبریز - عکس از وبسایت ایکنا

مسجد حجت الاسلام (شیخیه)

مسجد حجت الاسلام در ضلع غربی مسجد جامع تبریز که پیشتر معرفی شد قرار گرفته است. این مسجد تاریخی همچنین با نام مسجد شیخیه نیز شناخته می‌شود و سطح آن تقریباً 1 متر بالاتر از مسجد جامع است. پنجره‌های این مسجد همگی جدید هستند که یک شبستان بسیار بزرگی با مساحت بیش از 1500 متر دارد. سقف این مسجد از 54 گنبد آجری و 40 ستون سنگی کبود ده ضلعی با سرستون‌های مقرنس تشکیل شده است. از ویژگی‌های بارزی که این مسجد تاریخی تبریز دارد  ستون مقابل محراب است که حجاری تزئینی مارپیچی و مقرنس پرکار آن از شاهکارهای هنر حجاری به شمار می‌رود و به نظر می‌رسد باقیمانده یک بنای عظیم قدیمی باشد که قبلاً در همین مکان واقع شده بود.

مسجد میدان مقصودیه

مسجد میدان مقصودیه تبریز یکی از مساجد تاریخی شهر تبریز است که به تازگی و در چند نوبت مرمت و بازسازی شده است. مهم‌ترین حوادث طبیعی موثر در تخریب این اثر زلزله  و رانش زمین بوده است که در سال‌های 1376، 1384 و 1388 مجدداً مرمت شده است. این مسجد از سه قسمت اصلی تشکیل شده که طاق‌های آن آجری قوس ده قسمت و پوشش گنبد آن نیز از نوع طاق گلودرهم است. ستون‌ها و سرستون‌های آن در دوره صفوی و از تراش سنگ ساخته شده است. آخرین بازسازی این مسجد در سال 90 به اتمام رسیده که بنابر اخبار منتشر شده در خبرگزاری‌ها در دهه‌ی محرم آماده بهره‌برداری، برگزاری نماز جماعت و حضور هیئت‌های مذهبی شده است.

مسجد پل سنگی؛ روبروی پل سنگی

مسجد پل سنگی یکی دیگر از مساجد تاریخی شهر تبریز است که قدمت آن به دوره قاجار می‌رسد. مسجد پل سنگی در چایکنار، روبروی پل سنگی واقع شده است که دلیل نامگذاریِ آن نیز همین است. این مسجد یک پلان مستطیل شکل از شمال به جنوب دارد که دو پله از خیابان پایین‌تر است. این مسجد تاریخی تبریز 8 ستون دارد که 6 ستون آن سنگی با سرستون‌های مقرنس کاری و 2 سون آجری با قطر زیاد در بخش محراب است. پوشش سقف این مسجد با آجرهای آبی فیروزه‌ای زیبایی و رنگ و لعاب خاصی را به این مسجد اضافه کرده است. همچنین نماهای جنوبی و غربی دارای قاب‌بندی‌های آجری بوده و پنجره‌ها به فرم قوس جناغی و از جنس چوب کار شده است.

مسجد قیزیللی (هزینه) در خیابان فردوسی

مسجد قیزیللی (قیزیللی مچید) که همچنین با نام مسجد هزینه و همچنین مسجد حاجی میرزا یوسف آقا نیز مشهور است، در خیابان فردوسی تبریز واقع شده و عمارت آن در ربع آخر قرن سیزدهم هجری قمری صورت گرفته است. این مسجد یک متر از سطح خیابان بلندتر است و پنجره‌ها و درب ورودی آن مشرف به خیابان فردوسی هستند. این مسجد 12 ستون سنگی و بیست گنبد آجری دارد. همچنین در سه ضلع شمالی، شرقی و غربی، خواجه‌نشین‌های بزرگی تعبیه شده است. بانی این مسجد حاج میرزا یوسف طباطبایی است. علت شهرت این مسجد کشف و پیدایش تعداد قابل توجهی از سکه‌های طلا و نقره در محوطه و زیر ستون و محراب آن است که آن را به مسجد قیزیللی (یا طلایی) مشهور کرده است.

مسجد سید علی آقا؛ در نزدیکی بازار تبریز

مسجد سید علی آقا نیز از جمله مساجد تاریخی است که اطلاعات زیادی در رابطه با آن منتشر نشده است. این مسجد اخیراً در سال 1390 مرمت آن به پایان رسیده و آماده بهره‌برداری شده است. مسجد سید علی آقا در کنار بازارچه شتربان واقع شده و از طریق کوچه‌ای به خیابان دارایی متصل می‌شود. این مسجد مستطیل شکل و شبستانی است و 8 ستون سنگی و 15 گنبد ضربی آجری با کادربندی در آن کار شده است. قدمت مسجد سید علی آقا به دوره قاجار برمی‌گردد. آدرس دقیق آن خیابان دارائی، میدان صاحب الامر، بازارچه شتربان است.

مسجد قراملک مسجدی از ملات آهک

مسجد تاریخی قراملک به دوره صفوی مربوط می‌شود، اما در دوره قاجار بازسازی شده و بیشتر توسعه یافته است. این مسجد در قراملک، خیابان وحدت، خیابان نهضت، میدان حسینیه واقع شده است. تاریخ دقیقی مبنی بر بنا و نام سازنده این مسجد وجود ندارد. این مسجد از شبستان مستطیل شکل و با ستون‌هایی با ابعاد متفاوت (متوسط 90 در 90 سانتی‌متر) تشکیل شده است. عمده مصالح مورد استفاده در این مسجد آجر با ملات آهک است. این مسجد در طول تاریخ چندین بار مرمت و بازسازی شده است.

مسجد تاریخی مفید آقا

مسجد تاریخی مفید آقای تبریز اطلاعات زیادی در سرتاسر اینترنت ندارد. تنها چیزی که می‌توان گفت این است که مسجد تاریخی مفید آقا در انتهای خیابان معاصر، سرای کرجیلر، روبروی مسجد قزللی واقع شده است. قدمت مسجد مفید آقا به دوره قاجار برمی‌گردد و گفته می‌شود بین سال‌های 1314 و 1310 هجری قمری توسط حاج شیخ رضا طباطبایی ساخته شده است. به جز همین، اطلاعات دیگری در رابطه با این مسجد و معماری و سایر ویژگی‌های بارز گردشگری آن موجود نیست.

مساجد تاریخی تبریز با اطلاعات محدود

با اینکه وقتی لیست مساجد تاریخی تبریز را بررسی می‌کنیم و در این لیست بیش از 40 مسجد تاریخی می‌بینیم، اما برخی از مسجدهای تاریخی تبریز در سرتاسر اینترنت اطلاعاتی ندارند و حتی برخی از آن‌ها حتی یک آدرس رسمی منتشر شده ندارد. البته انتظار می‌رود که مسئولین اداراتی همچون شهرداری، میراث فرهنگی، توسعه‌ی گردشگری و غیره به نحوی شایسته به بررسی، معرفی و توجه به این مساجد تاریخی تبریز بپردازند. ما نیز در یوردوز تا حد امکان سعی خواهیم کرد به آخرین وضعیت مساجد و معرفی آن‌ها (هرچند در حد آدرس و ویژگی‌های ظاهری) بپردازیم. در ادامه لیستی از مسجد های تاریخی تبریز بدون اطلاعات آمده است که از تمام مخاطبان درخواست می‌شود چنانچه اطلاعات موثق و مشهودی در رابطه با این مساجد دارند به ما کمک کنند به معرفی این مکان‌ها بپردازیم. اطلاعات درج شده در اینجا همگی بر اساس منابع غیر موثق و کاربران و شواهد درج شده است.

  1. مسجد بنی‌هاشم

آدرس: ضلع جنوبی خیابان سرباز شهید؛ مربوط به دوره صفوی

  1. مسجد کوچک

آدرس: خیابان امام، خیابان فردوسی، کوچه میار میار

  1. مسجد خلخالی

آدرس: بازار بزرگ تبریز؛ مربوط به دوره قاجار

  1. مسجد حاج غفار

آدرس: خیابان 17 شهریور؛ مربوط به دوره قاجار

  1. مسجد قره باغی

آدرس: غرب محدوده بازار قدیم؛ دوره قاجار

  1. مسجد سفید

آدرس: خیابان منجم، ابتدای خیابان بهار؛ مربوط به دوره قاجار

  1. مسجد ایپکچیلر (آیت الله اهری)

آدرس: نرسیده به بازار کلاهدوزان، جنب دباغ‌خانه؛ مربوط به دوره پهلوی

  1. مسجد آیت الله خسروشاهی

آدرس: خیابان دارائی اول، راسته پنبه فروشان؛ مربوط به دوره قاجار

  1. مسجد شهید صدوقی

آدرس: خیابان عباسی، بالاتر از مقبره دو کمال؛ مربوط به دوره قاجار

  1. مسجد حضرت فاطمه

آدرس: خیابان تربیت، کوچه نور هاشمی؛ مربوط به دوره پهلوی اول

  1. مسجد زاویه

آدرس: میدان لاله؛ مربوط به دوره ایلخانی و قاجار

  1. مسجد حاج جعفردایی

آدرس: میدان ساعت، خیابان ارتش جنوبی، نبش خیابان صدر؛ مربوط به دوره قاجار

  1. مسجد امامزاده (حاجت)

آدرس: خیابان شهید مطهری، کوچه شهید دلیراکبری؛ مربوط به دوره قاجار

امیدواریم این مطلب جامع در مورد مساجد تاریخی تبریز بتواند یک راهنمای کامل و مفیدی برای تمام بازدیدکنندگان محترم یوردوز واقع شود. تهیه لیست کامل مسجدهای تاریخی تبریز و جمع‌آوری محتوا برای تک تک آن‌ها کار ساده و یک شبه‌ای نبود. از تمام بازدیدکنندگان درخواست می‌شود چنانچه اطلاعات بیشتری در مورد مسجد های تاریخی بدون اطلاعات داشته یا به نظرتان یکی از مسجدهای تاریخی تبریز به نادرستی معرفی و ارائه شده است در مورد اصلاح و اضافه کردن محتوای بیشتر به این مطلب جامع ما را یاری کرده و با ما تماس بگیرید.