پل‌های تاریخی تبریز

همانطور که می‌دانید در هر شهر و سرزمینی مانند تبریز که مسیر آبی در آن در جریان باشد، ناگزیر برای استفاده و گذر از آن‌ها پل‌هایی قدیمی و تاریخی ساخته شده‌اند. پل‌های تاریخی تبریز نیز از این امر مستثنی نیستند. رودهای تلخه‌رود، مهران‌رود، و قوری چای از جمله رودهای استان و شهر تبریز هستند که به سبب موقعیت جغرافیایی خود منجر به ساخت و حفظ چندین پل در سرتاسر آن شده‌اند. البته ناگفته نماند که بسیاری از پل‌های ساخته شده از قدیم، شاید امروزه دیگر آن کاربرد قدیمی را نداشته باشند؛ با این همه، تعداد محدودی از پل‌ها، به ویژه آن‌هایی که در قسمت‌های مرکزی شهر تبریز واقع شده‌اند، مانند پل سنگی و یا پل قاری، همچنان توسط عابران پیاده و گاهی سواره‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد که نشان از اهمیت و همچنین استقامت پل‌های قدیمی ساخته شده در آن زمان هستند. از جمله دلایل محکم دیگر بر اینکه چرا پل‌های تاریخی در تبریز اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده‌اند تحولات کشور و برقراری ارتباطات با سایر کشورهای هم مرز است که همواره در طول تاریخ کشور و ایفای نقش در رونق اقتصاد و تبادلات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و ملی خوش درخشیده‌اند.

این صفحه یکی از صفحات زیرمجموعه جاهای دیدنی تبریز در یوردوز است که به پل های تاریخی شهر تبریز اختصاص یافته است. به عبارت دیگر، در این صفحه هر نوع اطلاعاتی که راجع به پل های تبریز می‌خواهید را می‌توانید یکجا به دست آورید. این اطلاعات می‌تواند نام یکی از پل های تاریخی تبریز در جدول باشد، و یا یک تحقیق ساده و کنجکاوی محلی برای کسب اطلاعات بیشتر. البته توجه داشته باشید که در این صفحه تمرکز ما بر روی پل‌هایی است که از داخل شهر تبریز عبور می‌کنند، نه کل استان آذربایجان شرقی. در ادامه لیستی از تمام پل های تاریخی تبریز آمده است:

لیست پل‌های تاریخی تبریز

پل قاری

پل آجی چای

پل سنگی

پل بیلانکوه

پل ونیار

پل منجم باشی

پل منصور

پل حاجی عظیم

پل صاحب‌الامر

پل تبریز به ارومیه

پل اتحاد ملی (پل کابلی)

در ادامه به صورت مختصر تمام پل های تاریخی تبریز معرفی شده‌اند.

پل قاری

اگر بخواهیم لیست پل های تبریز را با یک پل معروف تبریز شروع کنیم، قطعاً آن پل قاری خواهد بود. پل قاری، که گاه به آن پل چراغ نیز گفته می‌شود، به زبان ترکی و محلی قاری کؤرپؤسؤ خوانده می‌شود و هر فرد تبریزی در طول عمر خود قطعاً گذرش به آن خورده است! این پل در یکی از مهم‌ترین خیابان‌های شهر، یعنی خیابان چایکنار، بر روی مهارنه رود واقع شده است. قاری در زبان ترکی یعنی قدیمی، کهنه و یا پیرزن. وجه تسمیه نامگذاری این پل تبریزی نیز همین است: گفته می‌شود بانی ساخت این پل پیرزنی است که هزینه حج و زیارت خانه خدا را برای ساخت آن صرف کرده است. علت اینکه چرا این پل گاهی پل چراغ نیز نامیده می‌شود چراغ‌هایی قدیمی است که در اواخر دوره قارجار به آن اضافه شده است. این پل یکی از مهم‌ترین مسیرهای ارتباطی بخش شمالی شهر با بازار بزرگ تبریز است که از ویژگی‌های بارز آن می‌توان به هشت دهنه‌ی بزرگ با قوس‌های مدور اشاره کرد.

نمایی از پل قاری تبریز - عکس از ویکی پدیا
نمایی از پل قاری تبریز - عکس از ویکی پدیا

پل آجی چای (تلخه رود)

یکی دیگر از پل های تاریخی تبریز پل آجی چای است که بر فراز رودخانه‌ای با همین نام، یعنی آجی چای بنا شده است. البته آجی چای نام محلی و ترکی رودخانه تلخه رود است که به همین دلیل در زبان فارسی به آن پل تلخه رود نیز گفته می‌شود. قدمت این پل تاریخی تبریز به دوران صفویه و قاجار برمی‌گردد. از نظر ابعاد این پل مشابه پل قاری است، اما در مقایسه با آن، دارای 16 دهنه بزرگ با 106 متر طول است. تمام این دهانه‌ها، به جز سه دهانه، حالت جناغی دارند. این پل در طول تاریخی که داشته است دو بار به صورت اساسی تعمیر و مرمت شده است، یکبار در زمان ولیعهد عباس میرزا، و زمانی دیگر در دهه هشتاد شمسی. به دلیل موقعیت جغرافیایی که این پل دارد چندین بار آسیب دیده و مرمت شده است. تا دهه چهل، تنها راه ارتباطی بین دو طرف رودخانه همین پل آجی چای بود.

پل آجی چای تبریز - عکس از حساب اینستاگرامی yaldaarshadi
پل آجی چای تبریز - عکس از حساب اینستاگرامی yaldaarshadi

پل سنگی

پل سنگی از جمله یکی دیگر از پل های تاریخی تبریز است که از نظر اهمیت می‌توان آن را هم رده پل قاری و همچنین پل آجی چای قرار داد. قدمت این پل به اوایل دوره قاجار برمی‌گردد. البته ناگفته نماند که این پل در اواخر همان دوره، یعنی دوره قاجار مجدداً مرمت و بازسازی شده است. این پل نیز مانند پل اجی چای بر فراز مهرانه رود واقع شده است که محل عبوری بسیار وسیع و پهناور از یک سو به سوی دیگر این رودخانه مهیا کرده است. وجه تسمیه نام‌گذاری این پل در مصالح به کار رفته آن نهفته است، چراکه اصلی‌ترین مصالح به کار رفته برای ساخت این پل تاریخی تبریز آجر، ملات ساروج و سنگ است. این بنا چهار دهانه بزرگ هلالی دارد. از جمله سایر نکات تاریخی مهم مربوط به پل سنگی تبریز اتفاقات و نبردهایی است که نیروهای محمدشاه قاجار و باقرخان بر روی آن انجام داده‌اند. با توجه به قدمتی که این پل دارد، می‌توان نتیجه گرفت که معماری و طراحی آن چقدر مستحکم و بادوام بوده است که با وجود اینهمه اتفاقات هنوز پابرجا باقی مانده است.

پل سنگی تبریز، پل تاریخی بر فراز مهرانه رود - عکس از farzin.57
پل سنگی تبریز، پل تاریخی بر فراز مهرانه رود - عکس از farzin.57

پل بیلانکوه

پل بیلانکوه، یکی از پل های تاریخی تبریز است که قدمت آن به دوره قاجار برمی‌گردد. پل بیلانکوه، در محله‌ای با همین نام در خیابان آبرسان، کوچه شیخ کمال واقع شده است و بر روی رودخانه اسبه ریز احداث شده است. سرچشمه این رود از کوه‌های سهند است که سرانجام به مهرانه رود می‌رسد. مصالح ساخت این پل، مانند پل سنگی، بیشتر با سنگ و آجر است که با دو موج شکن، در کل سه دهنه با طاق‌های جناغی دارد. عرض دهانه وسط پل بزرگ‌تر بوده و در بدنه آن سنگ‌های منقوش و کتیبه‌دار دیده می‌شوند. ستون‌های پل بر روی پایه‌های سنگی بنا شده و دو درخت قدیمی در طرفین ضلع جنوبی پل زیبایی دوچندانی به آن بخشیده‌اند. طول این پل در کل 26 متر طول، 6 متر (5.7 متر) عرض و 5.5 متر ارتفاع دارد. البته ناگفته نماند که آثاری از پایه‌های نزدیک این پل به دست آمده است به دوره صفویه برمی‌گردند. از جمله آثار تاریخی که در کنار این پل یافته می‌شود آرامگاه کمال الدین مسعود خجندی و کمال الدین بهزاد (دو کمال) است.

نمایی از پل بیلانکوه - عکس از حساب اینستاگرامی @l.benam.favorites
نمایی از پل بیلانکوه - عکس از حساب اینستاگرامی @l.benam.favorites

پل منجم باشی

یکی دیگر از منطقه‌های هم نام پل تاریخی تبریز پل منجم باشی است که گاه به آن به صورت مختصر پل منجم نیز گفته می‌شود. مکان دقیق قرارگیری این پل تاریخی در تبریز در خیابان چایکنار، تقاطع یا میدان منجم است که هم‌اکنون به عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شده است. این پل تنها یکبار و در قرن اخیر مرمت شده است که مانند سایر پل‌ها به عنوان یک رابط میان دو سوی رودخانه عمل می‌کند. در کل این پل سه دهنه دارد که سه دهنده آن یکسان و بقیه متفاوت هستند. پس در کل شش دهانه نا مساوی داریم که آب برهای جدید آن به شکل نیم‌دایره و آب‌برهای قدیمی به شکل مثلث طراحی شده‌اند. مصالح عمده به کار رفته در این پل سنگ، آجر و ملات ساروج است. همچنین قسمت بالایی قوس دهانی دارای تزئنات آجری، قسمت پایه و بدنه سنگ تراش و ملات ساروج، و در قسمت اطاق‌ها نیز دارای آجر با ملات گچ است.

نمایی از چایکنار تبریز - عکس از خبرگزاری ایرنا
نمایی از چایکنار تبریز - عکس از خبرگزاری ایرنا

پل کابلی (اتحاد ملی)

پل کابلی که اخیراً به پل اتحاد ملی تغییر نام داده شده است، یک پل در تبریز است که نمی‌توان به آن گفت تاریخی! تاریخ بهره برداری این پل به سال 1386 برمی‌گردد و با توجه به مشخصاتی که دارد یکی از پل‌های معروف تبریز است. بنابراین تصمیم گرفتیم به صورت مختصر پل کابلی را نیز در این لیست بگنجانیم. پل کابلی در ورودی شرقی تبریز جهت روانسازی ترافیک بلوار 29 بهمن احداس شده است که از نظر عرضی و طولی هشتمین و یا چهارمین پل کابلی دنیا شمرده می‌شود. ساخت و طراحی این پل توسط مهندسین ایرانی و شرکت البرز کومه، البته تحت نظارت شرکت فرانسوی فرسینت انجام شده است. دلیل نامگذاری این پل با نام پل کابلی مناسبت و نامگذاری سال 1386 شمسی عنوان می‌شود.  

پل کابلی یا اتحاد ملی تبریز - عکس از حساب اینستاگرامی @yalda_razizadeh
پل کابلی یا اتحاد ملی تبریز - عکس از حساب اینستاگرامی @yalda_razizadeh

پل تبریز به ارومیه (پل میانگذر دریاچه ارومیه)

این پل نیز مانند پل کابلی از جمله پل‌های تاریخی به شمار نمی‌رود ولی با توجه به محبوبیت و بحث‌هایی که دارد در این لیست گنجانده شده است. همانطور که از نام آن نیز پیداست، پل میانگذر دریاچه ارومیه قسمتی از بزرگراه شهید کلانتری است که دو استان آذربایجان شرقی و غربی را به هم وصل می‌کند. قبل از وجود این پل، ارتباط در این دریاچه عمدتاً از طریق کشتی‌های خودروبر انجام می‌شد. این پل در کل 1709 متر طول دارد که 1276 متر آن در داخل دریاچه واقع شده است. از جمله انتقادهایی که برای این پل وارد است دو نیم کردن دریاچه به دلیل کاهش هزینه‌ها، و ساخت مبتنی بر خاکریزی در دریاچه است که با افزایش میزان تبخیر، انسداد گسترده جریان آب، تقسیم آب، باعث ایجاد مشکلات محیط زیستی و همچنین انتقادات شدیدی از سوی مردم محلی و غیرمحلی شده است.

غروب زیبا و دورنمایی از پل میانگذر ارومیه و تبریز - عکس از حساب اینستاگرامی @mohsen.ghased
غروب زیبا و دورنمایی از پل میانگذر ارومیه و تبریز - عکس از حساب اینستاگرامی @mohsen.ghased

پل منصور

در ادامه لیست پل های تاریخی شهر تبریز به پل منصور می‌رسیم. پل منصور نیز مانند پل منجم باشی، در منطقه‌ای هم‌نام در تقاطع منصور و خیابان عباسی واقع شده است. قدمت پل منصور به دوره قاجار برمی‌گردد که یکی از آثار ثبت شده ملی ماست. برای دسترسی به پل منصور می‌توانید هم از خیابان عباسی و هم از خیابان منصور (یا آیت الله بهشتی) استفاده کنید.

مرمت و بازسازی پل منصور - عکس از کجارو
مرمت و بازسازی پل منصور - عکس از کجارو

پل حاجی عظیم

پل حاجی عظیم با اینکه یکی از پل‌های تاریخی تبریز محسوب می‌شود اما نام و آوازه‌ی زیاد مشهوری ندارد. این پل در انتهای خیابان راسته کوچه در چایکنار واقع شده است بنابر گزارش‌های موجود در سال 1393 با جلوگیری از تردد خودروها بر روی آن فرصتی برای مرمت آن ایجاد شده است.

پل تاریخی حاجی عظیم - عکس از وبسایت شهرداری منطقه هشت تبریز
پل تاریخی حاجی عظیم - عکس از وبسایت شهرداری منطقه هشت تبریز

پل صاحب‌الامر

در انتهای لیست خود از مجموعه پل‌های تاریخی تبریز می‌رسیم به پل صاحب‌الامر. این پل در مجموعه‌ای بزرگ‌تر با نام مجموعه صاحب‌الامر واقع شده است و اطلاعات زیادی از آن در دسترس نیست.

نقاشی اثر امیل دوهسه از مجموعه صاحب الامر و پل تاریخی کنارش
نقاشی اثر امیل دوهسه از مجموعه صاحب الامر و پل تاریخی کنارش

امیدواریم این مطلب جامع در مورد پل‌های تاریخی تبریز بتواند یک راهنمای کامل و مفیدی برای تمام بازدیدکنندگان محترم یوردوز واقع شود. تهیه لیست کامل و جمع‌آوری محتوا برای تک تک آن‌ها کار ساده و یک شبه‌ای نبود. از تمام بازدیدکنندگان درخواست می‌شود چنانچه اطلاعات بیشتری در مورد هریک از این بناها داشته یا به نظرتان یکی از آنها به نادرستی معرفی و ارائه شده است در مورد اصلاح و اضافه کردن محتوای بیشتر به این مطلب جامع ما را یاری کرده و با ما تماس بگیرید.