خانه‌های تاریخی تبریز

خانه‌های تاریخی تبریز در گذر زمان همواره مورد توجه حوزه گردشگری واقع شده است. تبریز شهر ستارخان، باقرخان، شهریار، پروین اعتصامی و بسیاری از افراد سرشناس و مفاخر ایران است که در کنار سایرین یادگاران دیرینه‌ای برای ما جای گذاشته‌اند. از دوران انقلاب مشروطیت گرفته تا شعر و شاعری و اولین‌های کشور، خانه‌های تاریخی تبریز همگی یادگار ادوار مختلف تاریخ و انسان‌های بزرگی هستند که زندگی امروزی ما را رقم زده‌اند. با توجه به تاریخ دیرینه‌ای که شهر تبریز دارد، و غنای مفاخر و اولین‌هایی که به خود دیده است، خانه‌های تاریخی یکی از بخش‌های مهم حوزه گردشگری تبریز محسوب می‌شود.

شاید از خود سوال کنید که چرا خانه‌ی تاریخی، نه تنها در تبریز، بلکه در تمام شهرهای جهان اهمیت ویژه‌ای دارد؟ پاسخ به این سوال بسیار ساده و روشن است: خانه‌های تاریخی از این جهت برای ما مهم هستند که افراد سرشناسی در آن‌ها می‌زیسته‌اند و یا اتفاقات تاریخی بسیار مهمی در آن‌ها رخ داده است. از شهریار و پروین اعتصامی گرفته تا بزرگان مشروطیت همچون ستارخان، باقرخان و غیره باعث شده‌اند اهمیت خانه های تاریخی تبریز افزون گردد. شهر تبریز دارای انواع خانه‌های تاریخی است که هر کدام از آن‌ها به دلیل خاصی مشهور شده است. در ادامه فهرستی از این بناها ارائه شده و سپس توضیح مختصری برای هریک از آن‌ها برایتان آماده کرده‌ایم.

موزه محرم تبریز - عکس از کجارو

موزه محرم، یکی دیگر از موزه‌های شهر تبریز است که در خانه صحتی، در محله راسته‌کوچه واقع شده است. قدمت این بنا با توجه به نوع معماری آن به اواخر دوره قاجار نسبت داده می‌شود. این خانه در زمان حیات دکتر ابوالقاسم صحتی و اوایل دوره پهلوی در ماه‌های محرم به عنوان حسینیه استفاده می‌شد. در گذشته دسته‌های بزرگ عزاداری محله‌های مختلف تبریز برای برگزاری مراسم‌های خود به این خانه می‌آمدند. هم‌اکنون نیز در ماه محرم مراسم‌های مختلفی از جمله تلاوت قرآن، سخنرانی، عزاداری و روضه‌خانی در این خانه اجرا می‌شود. طبقه اول این موزه به انواع پرچم‌ها، چراغ‌ها، شمع‌ها، طوق‌ها، علم و گهواره‌های نذری، طبقه دوم به ابزارها و نوشته‌های مربوط به سوگواری و تعذیه‌خوانی اختصاص یافته و در حیاط موزه، نماد اسب حسین بن علی (ع) و مجسمه ذولجناح قرار گرفته است. از جمله سایر آثار مهم این موزه کاسه مسی با قلمزنی نام چهارده معصوم (ع) و تبرزین و کشکول، بیرق با شمائل حضرت علی، طوق‌ها و علم‌های قدیمی روستاهای مختلف با بیش از پنجاه سال قدمت است. غلامعلی صحتی (فرزند دکتر صحتی) طی وصیت‌نامه‌ای خانه را به یک شرط به سازمان میراث فرهنگی واگذار می‌کند: اینکه هر سال ده روز اول محرم در این خانه مراسم عزاداری امام حسین برگزار شود.

نمای بیرونی خانه علوی تبریز - عکس از حساب اینستاگرامی @tabrizmunicipality

موزه سفال یا موزه زنده سفال یکی از موزه‌های تبریز است که در محل خانه علوی واقع شده است. قدمت این موزه به دوره قاجار و پهلوی برمی‌گردد و چون بانی ساخت آن خانواده صرافلار بوده است، به همین دلیل گاه خانه صرافلار نیز خوانده می‌شود. این موزه در خیابان شمس تبریزی، روبروی ایستگاه گرو، کوچه صرافلار واقع شده است و پلاک سفالی آن شاید اولین چیزی باشد که در این خانه توجه شما را به خود جلب می‌کند. تزئینات به کار رفته در نمای این ساختمان گچی سنتوری و نمای اصلی به شکل درخت مو و همچنین آجرکاری‌های گچبری شده است. در دو طرف ایوان نیز دوباره از جنس گچ، گل، بوته و پرندگان زیبایی نمای این خانه را حیرت‌انگیز می‌کند. گفته می‌شود گچبری‌های این خانه زیبا در نوع خود یک شاهکار است. این موزه از این جهت موزه زنده نامیده می‌شود که تمام کارهای سفالگری، مراحل تهیه، از آماده سازی گل سفید (که معادن خاک آن بیشتر زنونز از توابع مرند است)، تا لعاب‌زنی و کوره‌چینی و جابه‌جایی آن‌ها توسط هنرجویان و اساتید سفالگری در طبقه زیرزمین قابل مشاهده است. سفال‌های مورد استفاده در این موزه به رنگ سفید هستند که یکی از مشخصه‌های هنر سفال‌گری آذربایجان است.

بستر استراحت و لوازم زندگی خانه شهریار - عکس از حساب اینستاگرامی tabriz_aylar

خانه یا موزه شهریار یکی از خانه‌های تاریخی و موزه‌های تبریز در محله مقصودیه است که قدمت آن به دوره پهلوی برمی‌گردد. شاعر بزرگ، استاد شهریار، حدود ۲۰ سال عمر پایانی خود را در این خانه سپری کرده است. این خانه با ۲۵۰ متر مساحت در دو طبقه ساخته شده و اشیای داخل آن را لوازم شخصی شهریار مانند کتاب‌ها، دست‌خط‌ها، هدایا و یادگاری‌ها، و لوازم زندگی روزمره شهریار تشکیل داده است. طبقه زیرزمین نیز به عکس‌های استاد شهریار اختصاص دارد. دو شیء خاص در این خانه سه‌تار معروف شهریار مزین به خط نستعلیق و ساعتی چپ‌گرد نمادین هستند. حفاظت از این خانه طوری‌ست که همه‌چیز از زمان حیات شهریار دست‌نخورده باقی مانده است. در قسمت حیاط نیز مجسمه‌ای از شهریار واقع شده است.

نمایی از خانه مشروطه تبریز - عکس از حساب اینستاگرامی tabriz_aylar

موزه مشروطه با 1300 متر مساحت در دو طبقه یکی از موزه‌های تبریز در محل خانه تاریخی کوزه‌کنانی است. این خانه یکی از مهم‌ترین مقرهای تصمیم‌گیری‌های تاریخی با تجمع افراد بزرگی مانند ستارخان، باقرخان، ثقه الاسلام، حاجی میرزا آقا فرشی و حاج مهدی کوزه کنانی و سایر مشروطه‌خواهان بود. اولین جرقه‌های مشروطیت در همین خانه زده شد. حاج مهدی کوزه‌کنانی، از تاجران بازار تبریز یکی از حامیات مالی اصلی مشروطیت بود. از جمله اشیای ارزشمند این موزه سلاح کمری ستارخان، فرش مشروطه، وسایل شخصی سران مشروطه، دستگاه چاپ ژلاتینی برای تکثیر شب‌نامه‌ها، تصویر اسناد تاریخی انقلاب مشروطیت، عکس‌های سیاه و سفید از دوران مشروطه و همچنین فرمان مشروطیت هستند. تابلویی زیبا از جنس سنگ‌ریزه از ستارخان و باقرخان و تندیس افراد سرشناس آن دوران نیز در این موزه دیده می‌شوند. معماری این خانه توسط معمار خوش ذوق حاج ولی معمار تبریزی انجام شده است. از ویژگی‌های معماری خانه می‌توان به پنجره‌های ارسی، درب‌های منبت‌کاری شده، غلام گردش، کلاه فرهنگی و نورگیر اشاره کرد. تمام پنجره‌های بیرونی ارسی‌های تمام قد با رنگ‌های قرمز و سبز و سفید هستند که رنگی که به داخل خانه می‌بخشند بسیار تماشایی است. زیباترین قسمت این اتاق اتاق مشرف به حیاط است که پنجره‌های مشبک و شیشه‌های الوان به آن زیبایی دو چندانی بخشیده‌اند.

تصویری بسیار زیبا از خانه امیرنظام گروسی یا موزه قاجار تبریز - @gardesh_gard

موزه قاجار، در محله ششگلان، به دوره قاجار و عهد ناصرالدین شاه برمی‌گردد و یکی از موزه‌های موضوعی ابزار، لوازم و آثار مربوط به دوره قاجار است. از جمله آثار این موزه عبارتند از آثار بافته، چینی‌آلات، آبگینه، سکه، ابزار موسیقی، خاتم و ابزارهای فلزات دوره قاجار. امیرنظام گروسی در زمان حکومت ناصرالدین شاه پیشکار شده و مردی سیاستمدار، ادیب و اهل قلم و در چند کشور اروپایی سفیر ایران بود. امیرنظام همچنین اولین ماشین آلات ضرب سکه، تمبر و چاپ را به ایران آورد. در کل این موزه به دو قسمت تقسیم می‌شود: تالارهای طبقه اول و تالار زیرزمین. تالارهای طبقه اول شامل تالارهای سکه، بافته، چینی، آبگینه، فلزات، موسیقی و خاتم می‌شود. تالارهای زیرزمین نیز شامل تالارهای سنگ، اسلحه، رجال و فرامین، معماری، شهرسازی، قفل و تالار فانوس می‌شود. از جمله سایر زیبایی‌ها و اشیای این موزه می‌توان به مجمسه‌های شخصیت‌های برجسته دوره قاجار از جمله ع‍ب‍‍اس‌ م‍ی‍رز‌ا ول‍ی‍‍ع‍‍ه‍د، ‌ام‍ی‍رک‍ب‍ی‍ر، م‍ی‍رز‌ا ‌ع‍ی‍س‍‍ی‌ و م‍ی‍رز‌ا ‌اب‍و‌ال‍ق‍‍اس‍م‌ ق‍‍ای‍م‌ م‍ق‍‍ام‌ ف‍ر‌ا‌ه‍‍ان‍‍ی‌، ‌ام‍ی‍ر ن‍ظ‍ام‌ زن‍گ‍ن‍ه‌ و ‌ام‍ی‍رن‍ظ‍ام‌ گ‍روس‍‍ی‌ اشاره کرد. از سایر اشیای جالب تصاویر تابلو شده از دوربین‌های ابتدایی است که در زمان ناصرالدین شاه وارد شده‌اند. همچنین خوشنویسی‌ها، دستنویس‌ها، خاتم‌کاری‌ها، لباس و سایر اسباب زندگی اجتماعی دوره قاجار نیز در این موزه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار هستند.

تصویر شاخص موزه سنجش تبریز

موزه سنجش با بیش از ۱۶۰ سال قدمت یکی از موزه‌های تبریز در داخل فضای خانه سلماسی است که بنای آن به دوران قاجار برمی‌گردد. این موزه تنها موزه‌ی سنجش ایران است. ساخت این خانه به دست خانواده حیدرزاده انجام شده و بعدها توسط خانواده سلماسی تکمیل شده است. در این موزه انواع ابزارهای وزن‌کنی مانند ترازوهای زرگری، قپان‌های بزرگ، سنگ‌وزنه‌ها، پیمانه‌های مختلف نفتی، ابزارهای مربوط به علم نجوم مانند اسطرلاب، ابزارهای مربوط به علم هواشناسی، قطب‌نما و ساعت‌های مختلف به نمایش گذاشته شده‌اند که نام این موزه نیز از همینجا نشأت می‌گیرد. ابزارهای این موزه به سده‌های گذشته دلالت دارند و در این موزه ترقی و سیر تکامل این ابزارها را می‌بینیم. از ارزشمندترین اشیای این موزه می‌توان به تنه درخت ۵ میلیون ساله از دوران پلیوسن، پمپ بنزین صد ساله و ساعت تاریخیِ امپراتور روم باستان اشاره کرد. طبقه همکف به ابزارهای اندازه‌گیری برای مقیاس و اندازه‌گیریِ زمان، تالار دوم به تلسکوپ و تابلو‌های حاوی اطلاعات علمی و تاریخی در مورذ ابزارهای سنجش قرون مختلف، و سه تالار بعدی، به ساعت‌های قدیمی و زیبا، تالار زیرزمین به ابزارهای سنجش مقیاس وزن و ابزارهای مربوط به مشاغلی همچون بقالی، بزازی و علافی اختصاص یافته است. در نهایت، در بخش دوم موزه ابزارهای تخصصی هواشناسی و زمین‌شناسی در معرض دید قرار گرفته‌اند.

تصویر شاخص برای خانه نیکدل تبریز

خانه نیکدل یکی دیگر از آثار مربوط به دوران قاجار است. این خانه متعلق به ابراهیم نیکدل است: یکی از سرمایه‌داران سرشناس و وارد کنندگان مهم لوازم خانگی. عمده لوازم مهم موجود در خانه نیکدل چرخ خیاطی‌های وارد شده از ژاپن بود. فروشگاه نیکدل درواقع متعلق به فرزندان و نوادگان ابراهیم نیکدل هستند که شغل وی را ادامه داده و تا به امروز نیز در این فروشگاه بزرگ نیکدل در خدمت هم میهنان و همشهریان هستند. خانه نیکدل در پیاده‌راه مقصودیه، قلب تپنده تاریخی‌ترین نقطه شهر تبریز واقع شده و بیشتر لوازمی که در این خانه به چشم می‌خورد مربوط به حرفه و پیشه صاحب خانه می‌شود.